Teoria zmiany programu deradykalizacyjnego

Najważniejsze wnioski

• Teoria zmiany opisuje, jak i dlaczego określone działania mają prowadzić do wyniku u określonych osób, w określonym kontekście. Jest zbiorem hipotez, nie ozdobnym diagramem ani dowodem skuteczności.
• Łańcuch wyników porządkuje: zasoby, działania, produkty, wyniki bezpośrednie, wyniki pośrednie i wynik końcowy. Nie wolno nazywać spotkania, szkolenia albo liczby uczestników rezultatem zmiany.
• Mechanizm nie jest nazwą działania. Mentoring jest działaniem; mechanizmem może być nowa relacja zaufania, korekta oczekiwań, doświadczenie sprawczości albo dostęp do sieci poza grupą.
• To samo działanie może uruchamiać różne mechanizmy. Zatrudnienie może dawać dochód, rutynę, status, zobowiązanie wobec współpracowników i mniej czasu w dawnej sieci.
• Ten sam mechanizm może zostać uruchomiony różnymi działaniami. Poczucie przynależności może powstać przez pracę, sport, rodzinę, wspólnotę religijną lub zespół wolontariacki.
• Każde przejście w łańcuchu wymaga założeń. Ukończenie kursu nie prowadzi do pracy, jeśli nie ma popytu, dokumentów, transportu albo pracodawca odmawia zatrudnienia.
• Kontekst nie jest listą tła. Może aktywować, blokować lub odwracać mechanizm: mentoring prowadzony przez osobę postrzeganą jako kontroler może zwiększyć autocenzurę zamiast zaufania.
• Teoria powinna obejmować kilka dróg prowadzących do przemocy i odejścia. Jeden uniwersalny „model radykalizacji” zubaża dopasowanie oraz ewaluację.
• Wynik końcowy, taki jak brak ponownej przemocy, jest odległy, rzadki i zależny od wielu przyczyn. Potrzebne są wyniki pośrednie, ale nie można ich automatycznie utożsamiać z bezpieczeństwem.
• Zmiana przekonań i zaprzestanie przemocy są odrębnymi ścieżkami. Program musi powiedzieć, czy chce zmienić zachowanie, legitymizację przemocy, funkcjonowanie, czy wszystkie te obszary.
• Czynniki ochronne nie są lustrzanym brakiem ryzyka. Praca może chronić przez role i relacje, lecz ta sama praca w środowisku ekstremistycznym może zwiększać ryzyko.
• Teoria zmiany musi uwzględniać szkody uboczne: stygmatyzację, konflikt rodzinny, utratę pracy, pozorne deklaracje, wyparcie problemu do mniej widocznego kanału.
• „Brak zmiany” może oznaczać nieskuteczną teorię, złe wdrożenie, niewłaściwą grupę, zbyt krótki czas, słaby pomiar albo silny przeciwny wpływ kontekstu. Te przyczyny trzeba rozdzielić.
• „Sukces” może wynikać z selekcji uczestników, naturalnej zmiany, innej interwencji albo represji, a nie z badanego programu. Teoria powinna wskazywać konkurencyjne wyjaśnienia.
• Współtworzenie z praktykami, uczestnikami, rodzinami i partnerami ujawnia ukryte warunki. Nie oznacza, że wszystkie poglądy stają się równie prawdziwe.
• Dobra teoria jest możliwa do obalenia: określa, jaki wynik osłabi przekonanie, że mechanizm działa.
• Powinna być wersjonowana. Zmiana modelu w trakcie może być rozsądna, ale nie wolno po wyniku przepisać teorii tak, jakby od początku przewidywała wszystko.
• Teoria zmiany jest podstawą zamówienia, dokumentacji, monitoringu, ewaluacji i decyzji o kontynuacji. Bez niej kupuje się aktywności, a nie wiarygodną drogę do wyniku.
• Jednostronicowy model jest potrzebny do komunikacji, a rozwinięty rejestr założeń — do zarządzania. Jeden nie zastępuje drugiego.
• Najważniejsze pytanie brzmi nie „czy mentoring działa?”, lecz „dla kogo, przez jaki mechanizm, w jakich warunkach, w połączeniu z czym i po czym to rozpoznamy?”.

Czym jest teoria zmiany

Teoria zmiany to jawna odpowiedź na sześć pytań:

1. Jaki problem chcemy zmienić?
2. U kogo?
3. Jakie działania wykonamy?
4. Co ma się dzięki nim uruchomić?
5. Jakie zmiany powinny pojawić się po drodze?
6. W jakich warunkach oczekujemy wyniku?

OECD opisuje teorię zmiany jako sposób ujawniania założeń o tym, jak działania i zasoby mają prowadzić do wyników, wraz z dowodami i ryzykiem.¹ W ewaluacji P/CVE RAN podobnie wskazuje, że zdefiniowanie celów i teorii zmiany stanowi podstawę doboru pomiarów i projektu ewaluacji.²

Nie teoria naukowa

Na początku jest to model roboczy:

Jeżeli wykonamy X, to przez mechanizm M, przy warunkach C, powinna nastąpić zmiana Y.

Dopiero dane mogą wzmacniać albo osłabiać jego wiarygodność.

Nie harmonogram

Harmonogram mówi, kiedy odbędzie się dwanaście spotkań. Teoria wyjaśnia, dlaczego rozmowa ma wpłynąć na:

• relację z przemocą;
• sieć społeczną;
• zdolność radzenia sobie;
• odpowiedzialność;
• funkcjonowanie.

Nie lista celów

„Poprawa bezpieczeństwa, integracji i odporności” nie pokazuje drogi przyczynowej.

Nie schemat organizacyjny

Lista policji, probacji, psychologa i organizacji mówi, kto pracuje, nie jak powstaje zmiana.

Najpierw zdefiniować problem

Problem zachowania

Przykłady:

• przygotowywanie przemocy;
• rekrutowanie;
• finansowanie;
• grożenie;
• wspieranie sieci;
• powrót do grupy.

Problem legitymizacji

• uznawanie przemocy za moralnie konieczną;
• dehumanizacja celu;
• przekonanie o braku pokojowej alternatywy;
• obowiązek posłuszeństwa grupie.

Problem funkcjonowania

• brak mieszkania;
• izolacja;
• bezrobocie;
• konflikt;
• kryzys zdrowia;
• brak dokumentów;
• brak prospołecznej roli.

Problem systemowy

• brak przepływu informacji;
• opóźniona pomoc;
• błędne skierowania;
• brak specjalistów;
• stygmatyzująca procedura;
• przerwa między więzieniem a społecznością.

Program może dotyczyć kilku poziomów, ale powinien rozdzielić ich teorie. Lepsza koordynacja instytucji nie jest tym samym wynikiem co zmiana uczestnika.

Dla kogo

Nie:

osoby zradykalizowane.

Lepiej:

• osoba skazana, kończąca karę;
• członek grupy chcący odejść;
• uczestnik skierowany przed przestępstwem;
• rodzina powracająca z obszaru konfliktu;
• osoba z mieszanym zestawem ideologii;
• nieletni pod presją sieci.

Mechanizm i ograniczenia będą inne.

Łańcuch wyników

Zasoby

To, czym program dysponuje:

• personel;
• kompetencje;
• czas;
• budżet;
• lokal;
• system danych;
• partnerzy;
• podstawy prawne;
• materiały;
• superwizja.

Działania

To, co program robi:

• ocena;
• mentoring;
• terapia;
• rozmowa teologiczna;
• kurs;
• pośrednictwo pracy;
• spotkanie rodzinne;
• zarządzanie przypadkiem;
• kontrola.

Produkty

Bezpośrednio policzalne wykonanie:

• liczba ocen;
• liczba spotkań;
• plan;
• ukończony kurs;
• skierowanie;
• podpisane porozumienie;
• dostarczona usługa.

Produkty mówią, że interwencja dotarła. Nie mówią, że zmieniła uczestnika.

Wyniki bezpośrednie

Zmiany możliwe tuż po działaniu:

• uczestnik rozumie alternatywną interpretację;
• zna technikę regulacji;
• otrzymał dokument;
• nawiązał kontakt z pracodawcą;
• rodzina zna plan kryzysowy;
• role zespołu są jasne.

Wyniki pośrednie

Zmiany wymagające czasu i zachowania:

• stosuje technikę w konflikcie;
• utrzymuje zatrudnienie;
• ogranicza kontakt z dawną siecią;
• podejmuje odpowiedzialność;
• toleruje ambiwalencję;
• buduje nową relację;
• nie rekrutuje;
• przestrzega planu.

Wynik końcowy

• brak przemocy;
• brak przygotowań;
• trwałe odejście z organizacji;
• bezpieczna reintegracja;
• ograniczenie szkody dla innych.

Wpływ

Na poziomie szerszym:

• mniej zdarzeń;
• większa zdolność społeczności;
• mniejsza liczba ofiar;
• lepsza legitymizacja instytucji.

Przypisanie wpływu jednemu programowi jest najtrudniejsze.

Najczęstsze pomylenie poziomów

Spotkanie jako wynik

Przeprowadzono 500 godzin mentoringu.

To produkt. Wynikiem może być:

• powstanie relacji;
• zmiana strategii;
• dostęp do sieci;
• wykonanie planu.

Certyfikat jako kompetencja

Ukończenie kursu nie dowodzi:

• umiejętności;
• zastosowania;
• zatrudnienia;
• stabilizacji.

Deklaracja jako zachowanie

Powiedzenie „odrzucam przemoc” jest wynikiem wypowiedzi. Może odzwierciedlać przekonanie, presję albo strategię.

Brak skazania jako brak przemocy

Może oznaczać zmianę, brak wykrycia, krótki okres albo inne rozstrzygnięcie.

Zatrudnienie jako reintegracja

Umowa nie gwarantuje:

• relacji;
• bezpieczeństwa;
• uczciwego dochodu;
• utrzymania;
• odejścia od sieci.

Mechanizm

Co to jest

Mechanizm to proces, przez który zasób lub szansa oferowana przez program zmienia rozumowanie, emocję, relację albo zachowanie uczestnika.

Uproszczenie:

Program oferuje zasób → uczestnik reaguje → powstaje zmiana.

Nie składnik

„Terapia poznawczo-behawioralna” jest typem interwencji. Mechanizmem może być:

• zauważanie automatycznej interpretacji;
• tolerowanie pobudzenia;
• próbowanie alternatywnej reakcji;
• doświadczenie kontroli.

Nie ogólny slogan

„Wzmocnienie odporności” jest zbyt szerokie. Trzeba określić:

• na jaki stres;
• jaka zdolność;
• jaki wybór;
• w jakiej sytuacji;
• jaka obserwacja.

Kontekst–mechanizm–wynik

Podejście realistyczne pyta:

Co działa, dla kogo, w jakim kontekście, przez jaki mechanizm?

OECD opisuje je jako badanie wewnętrznych procesów i zachowań uruchamianych przez interwencję oraz sposobu, w jaki prowadzą do obserwowalnej zmiany.³

Przykład z mentorem

Kontekst A

Uczestnik sam szuka wyjścia, mentor jest niezależny, dane są jasne.

Mechanizm:

• zaufanie;
• model alternatywnej przyszłości;
• bezpieczne testowanie tożsamości.

Wynik:

• większa szczerość;
• wykonanie kroków wyjścia;
• nowa sieć.

Kontekst B

Mentor raportuje każdą wypowiedź, uczestnictwo wpływa na zwolnienie.

Mechanizm:

• zarządzanie wrażeniem;
• unikanie sankcji.

Wynik:

• wysoka frekwencja;
• zgodne deklaracje;
• mało wiarygodnej informacji.

To samo działanie i produkt mogą prowadzić do innych wyników.

Założenia

Założenie to warunek, którego program nie wykonuje bezpośrednio, ale którego potrzebuje.

O uczestniku

• rozumie język;
• ma minimalną zdolność;
• jest dostępny;
• ma możliwość wykonania planu;
• nie jest pod stałą kontrolą grupy.

O usłudze

• mentor jest kompetentny;
• interwencja jest dostatecznie intensywna;
• uczestnik czuje się bezpiecznie;
• treść jest dopasowana;
• nie ma dużych przerw.

O instytucji

• partnerzy wymieniają potrzebne dane;
• decyzje są terminowe;
• mieszkanie istnieje;
• sankcje są proporcjonalne;
• personel nie rotuje nadmiernie.

O otoczeniu

• pracodawca ma miejsce;
• rodzina nie jest przemocowa;
• dawna grupa nie kontroluje dzielnicy;
• konflikt nie eskaluje;
• pomoc nie wywołuje ataku.

O związku przyczynowym

• nowa relacja osłabia zależność od grupy;
• ćwiczenie zostanie użyte poza sesją;
• dochód zmniejszy potrzebę sieci;
• alternatywna interpretacja zmniejszy legitymizację przemocy.

Każde założenie można oznaczyć:

• siła dowodów;
• wpływ na wynik;
• możliwość monitorowania;
• właściciel reakcji.

Kontekst

Indywidualny

• wiek;
• płeć;
• historia przemocy;
• zdrowie;
• poznanie;
• język;
• motywacja;
• status prawny.

Relacyjny

• rodzina;
• partner;
• grupa;
• mentor;
• ofiary;
• pracodawca.

Instytucjonalny

• więzienie;
• probacja;
• sąd;
• rynek usług;
• przepływ danych;
• kompetencje.

Społeczny

• stygmat;
• polaryzacja;
• bezrobocie;
• konflikt;
• media;
• dyskryminacja.

Czasowy

• moment po aresztowaniu;
• przed zwolnieniem;
• po stracie;
• po ataku;
• wybory;
• zmiana organizacji.

Kontekst zmienia się. Teoria z dnia rozpoczęcia nie może zostać zamrożona na trzy lata.

Zbudować teorię od końca

Krok 1. Wynik końcowy

Nie:

deradykalizacja.

Lepiej:

przez 24 miesiące po zakończeniu uczestnik nie angażuje się w przemoc, przygotowanie, rekrutację ani materialne wsparcie organizacji i utrzymuje bezpieczny plan reintegracji.

Krok 2. Wyniki pośrednie

Co musi być prawdą wcześniej:

• scenariusze konfliktu są opanowane;
• kontakty niebezpieczne są ograniczone;
• uczestnik ma prospołeczne role;
• uzasadnienia przemocy tracą siłę;
• kryzys ma plan;
• podstawowe potrzeby są stabilne.

Krok 3. Mechanizmy

Dlaczego te wyniki miałyby powstać:

• sprawczość;
• odpowiedzialność;
• przynależność;
• nowe oczekiwania;
• alternatywny status;
• regulacja;
• koszt utraty prospołecznej roli.

Krok 4. Działania

Jak program tworzy szanse uruchomienia mechanizmów:

• mentoring;
• terapia;
• zatrudnienie;
• praca rodzinna;
• rozmowa ideologiczna;
• kontrola.

Krok 5. Zasoby

Co jest potrzebne do jakości:

• kwalifikacje;
• czas;
• partner;
• budżet;
• dane;
• superwizja.

Krok 6. Założenia i ryzyka

Co musi działać poza kontrolą programu i co może odwrócić efekt.

Przykład 1: mentoring

Problem

Uczestnik chce odejść, ale cała jego sieć, status i język przyszłości są związane z grupą.

Łańcuch

Zasób:

• przeszkolony mentor;
• czas;
• superwizja;
• możliwość kontaktu kryzysowego.

Działanie:

• cotygodniowe spotkanie;
• plan wyjścia;
• praktyczne zadania;
• wprowadzenie do nowej sieci.

Produkt:

• odbytych dziesięć spotkań;
• plan;
• dwa kontakty społeczne.

Mechanizmy:

• relacja zaufania;
• alternatywny model tożsamości;
• doświadczenie wykonania małego kroku;
• dostęp do zasobów.

Wyniki bezpośrednie:

• uczestnik nazywa przeszkody;
• ma plan kontaktu;
• widzi realną przyszłość.

Wyniki pośrednie:

• ogranicza dawne kontakty;
• utrzymuje nowe aktywności;
• szuka pomocy przed kryzysem.

Wynik końcowy:

• trwałe odejście od przemocy i sieci.

Założenia

• mentor nie jest postrzegany jako szpieg;
• nowa sieć jest bezpieczna;
• uczestnik ma wybór;
• kontakt nie naraża rodziny;
• mentor nie odtwarza hierarchii.

Konkurencyjne wyjaśnienia

Odejście mogło wynikać z:

• rozpadu grupy;
• nowego związku;
• starzenia;
• odstraszania;
• choroby;
• równoległej terapii.

Przykład 2: zatrudnienie

Błędna teoria

Bezrobocie powoduje radykalizację, więc praca deradykalizuje.

Jest zbyt ogólna i empirycznie ryzykowna.

Możliwe mechanizmy

Dochód

Zmniejsza zależność materialną od grupy.

Rutyna

Strukturyzuje dzień i ogranicza czas kontaktu.

Status

Daje legalny sposób uznania.

Sieć

Tworzy relacje poza środowiskiem.

Odpowiedzialność

Inni polegają na uczestniku.

Przyszłość

Koszt utraty pracy zmienia bilans zachowania.

Warunki

• praca jest bezpieczna;
• daje realne zadanie;
• wynagrodzenie wystarcza;
• nie ma dyskryminacji;
• zespół nie wspiera przemocy;
• dojazd jest możliwy;
• ograniczenia prawne są spełnione.

Możliwe szkody

• publiczne ujawnienie historii;
• wyzysk;
• zwolnienie po grancie;
• konflikt;
• kontakt z niebezpieczną branżą;
• poczucie uprzywilejowania wobec ofiar.

Wskaźniki

Nie tylko „zatrudniony”, lecz:

• utrzymanie;
• godziny;
• dochód;
• jakość relacji;
• absencje;
• użycie rutyny;
• sieć;
• wpływ na kontakty ryzyka.

Przykład 3: rozmowa teologiczna

Możliwe cele

• zrozumienie manipulacji;
• tolerowanie wielu interpretacji;
• oddzielenie wiary od organizacji;
• usunięcie obowiązku przemocy;
• dostęp do bezpiecznej wspólnoty.

Mechanizmy

• wiarygodne źródło;
• dysonans;
• zgoda na złożoność;
• odzyskanie autorstwa przekonań;
• nowa przynależność religijna.

Warunki

• religia rzeczywiście pełni funkcję;
• doradca ma kompetencję;
• nie jest narzucony;
• rozmowa nie jest egzaminem;
• uczestnik może się nie zgodzić;
• zmiana nie wymaga porzucenia religii.

Wyniki

• uczestnik potrafi przedstawić alternatywę;
• nie uznaje przemocy za obowiązek;
• korzysta z innego autorytetu;
• nie rekrutuje religijnie.

Recytowanie poprawnej odpowiedzi jest słabym wynikiem.

Przykład 4: terapia traumy

Niebezpieczny skrót

Trauma powoduje ekstremizm.

Nie. Wielu ludzi po traumie nie angażuje się w przemoc.

Hipoteza warunkowa

U określonej osoby objawy:

• pobudzenie;
• unikanie;
• wstyd;
• zemsta;
• odrętwienie

mogą wzmacniać scenariusz przemocy lub utrudniać odejście.

Mechanizm

Terapia może:

• zwiększyć regulację;
• zmniejszyć unikanie;
• uporządkować wspomnienie;
• oddzielić odpowiedzialność od wstydu;
• umożliwić relację.

Wynik

Zmniejszenie objawów nie jest automatycznie deradykalizacją. Teoria musi pokazać połączenie z konkretnym zachowaniem.

Przykład 5: rodzina

Działanie

• psychoedukacja;
• mediacja;
• plan kryzysowy;
• pomoc materialna;
• konsultacja.

Mechanizmy

• przewidywalność;
• wsparcie;
• granice;
• wykrycie kryzysu;
• alternatywna przynależność.

Możliwy mechanizm przeciwny

Jeśli rodzina czuje się zmuszona do dozoru:

• rośnie konflikt;
• uczestnik ukrywa;
• krewny jest zagrożony;
• pomoc zostaje odrzucona.

Warunki

• rodzina nie jest częścią grupy;
• kontakt jest bezpieczny;
• role są jasne;
• dane są ograniczone;
• rodzina ma własne wsparcie.

Przykład 6: kontrola

Kontrola może działać przez:

• ograniczenie zdolności;
• zwiększenie wykrywalności;
• przerwanie kontaktu;
• odstraszanie;
• wymuszenie czasu na inne mechanizmy.

Może też:

• zwiększyć stygmat;
• potwierdzić narrację krzywdy;
• przenieść aktywność;
• ograniczyć pracę;
• osłabić szczerość.

Teoria programu nie może przedstawiać każdej kontroli jako „wsparcia”. Powinna oddzielić mechanizm zarządzania ryzykiem od zmiany uczestnika.

Wiele ścieżek

Ścieżka behawioralna

Zachowanie zostaje przerwane przez:

• ograniczenie zdolności;
• nadzór;
• zmianę kosztu;
• plan kryzysowy.

Ścieżka ideologiczna

Słabnie:

• legitymizacja;
• dehumanizacja;
• obowiązek;
• wyłączność źródła.

Ścieżka relacyjna

Zmieniają się:

• więzi;
• normy;
• status;
• zależność;
• przynależność.

Ścieżka funkcjonalna

Powstają:

• mieszkanie;
• praca;
• leczenie;
• dokumenty;
• rutyna.

Ścieżka tożsamości

Osoba buduje opowieść, w której odejście nie oznacza:

• zdrady;
• pustki;
• utraty honoru;
• końca znaczenia.

Program może uzyskać szybki wynik behawioralny bez ideologicznego. Powinien to nazwać, nie zawyżać wniosku.

Trzy zagnieżdżone teorie

Teoria przypadku

Odpowiada:

Dlaczego ta konkretna osoba może użyć przemocy i co ma zmienić jej bieżącą ścieżkę?

Może obejmować:

• własny scenariusz;
• funkcję ideologii;
• relacje;
• zdolność;
• stresory;
• ochronę;
• reakcję na interwencję.

Teoria przypadku jest dynamiczna i objęta wysoką ochroną danych. Nie należy publikować jej jako przykładu sukcesu bez właściwej podstawy i anonimizacji.

Teoria usługi

Odpowiada:

Jak mentoring, terapia, praca rodzinna albo wsparcie zatrudnienia mają zwykle działać u grupy objętej mandatem?

Zawiera:

• grupę docelową;
• wspólny rdzeń;
• dopuszczalne adaptacje;
• oczekiwane mechanizmy;
• minimalną dawkę;
• standard jakości;
• wskaźniki.

Nie każda osoba musi przejść każdy moduł. Usługa powinna jednak wyjaśnić, dlaczego dopasowanie pozostaje częścią jednego modelu, a nie dowolnym zestawem.

Teoria systemu

Odpowiada:

Jak skierowanie, ocena, pomoc, kontrola, wymiana danych i powrót do zwykłych usług łączą się w bezpieczną całość?

Wyniki systemowe mogą obejmować:

• krótszy czas reakcji;
• mniej błędnych skierowań;
• ciągłość po zwolnieniu;
• trafne przekazanie do zwykłej opieki;
• mniej naruszeń danych;
• lepszą korektę błędów.

Sprawny system nie dowodzi skuteczności modułu, a skuteczny mentor nie naprawi braku mieszkania i opóźnionej psychiatrii.

Jak je połączyć

Wspólna mapa może wyglądać tak:

1. system identyfikuje potrzebę i kieruje;
2. teoria przypadku określa ścieżkę zmiany;
3. usługa dostarcza właściwy moduł;
4. system usuwa bariery i utrzymuje ciągłość;
5. przypadek dostarcza danych o reakcji;
6. teoria usługi jest okresowo aktualizowana;
7. system uczy się, komu i kiedy zlecać moduł.

Każdy poziom ma własnego właściciela. Mentor nie odpowiada sam za wpływ całego systemu, a koordynator nie może przypisać wyniku samemu skierowaniu.

Program modułowy

Moduły nie są listą zakupów

Pakiet może zawierać:

• bezpieczeństwo;
• mieszkanie;
• zdrowie;
• rodzinę;
• mentoring;
• ideologię;
• edukację;
• pracę.

Teoria powinna określić relacje między nimi.

Warunek wstępny

Niektóry element umożliwia następny.

Przykład:

Stabilizacja ostrego kryzysu umożliwia udział w wymagającej rozmowie.

Składnik konieczny

Bez niego teoria nie przewiduje wyniku w danej podgrupie.

Przykład:

Bez bezpiecznego miejsca osoba kontrolowana przez dawną grupę nie może wykonać planu odejścia.

Konieczność jest hipotezą, nie etykietą organizacyjną.

Składnik wystarczający

W złożonych programach rzadko jeden moduł wystarcza. Jeśli projekt tak twierdzi, powinien wskazać populację i mocny dowód.

Składniki zastępowalne

Podobny mechanizm mogą uruchomić:

• mentor;
• trener;
• pracodawca;
• krewny.

Zastępowalność zmniejsza zależność od jednej usługi, ale wymaga sprawdzenia jakości relacji.

Składniki uzupełniające

Praca daje rutynę, a terapia pomaga ją utrzymać pod stresem. Łączny efekt może być większy niż suma osobnych.

Składniki antagonistyczne

Szerokie raportowanie może osłabić szczerość potrzebną terapii. Intensywny nadzór może uniemożliwić pracę na zmiany. Program powinien jawnie opisać takie napięcia.

Kolejność

Rozmowa o odpowiedzialności prowadzona:

• przed zbudowaniem relacji;
• w ostrym kryzysie;
• po stabilizacji

może uruchomić inny mechanizm. Kolejność jest częścią teorii, nie logistyką.

Dawka

„Więcej” nie zawsze znaczy lepiej. Zbyt mała dawka nie uruchamia mechanizmu; zbyt duża może tworzyć zależność, zmęczenie albo konflikt z pracą. Teoria powinna przewidywać zakres i regułę zmiany.

Granica programu

Co program kontroluje

• dobór;
• kompetencje;
• spotkanie;
• dokumentację;
• koordynację;
• część wsparcia.

Na co ma wpływ

• relację;
• dostęp;
• umiejętność;
• plan;
• część zachowania.

Do czego tylko wnosi wkład

• brak przemocy;
• trwałą reintegrację;
• bezpieczeństwo społeczności;
• zaufanie publiczne.

Rozdzielenie kontroli, wpływu i wkładu chroni przed dwoma błędami. Program nie obiecuje wyniku zależnego od całego świata, ale też nie rozlicza się wyłącznie z elementów pod pełną kontrolą.

Czynniki zewnętrzne

Należy wyznaczyć obserwowane czynniki:

• rynek;
• prawo;
• konflikt;
• aktywność grup;
• media;
• wybory;
• dostępność mieszkań;
• zmiana służb.

Nie są usprawiedliwieniem po porażce. Są częścią modelu przed wynikiem.

Macierz decyzji

Teoria powinna prowadzić do działania, nie tylko do raportu.

Obserwacja	Możliwa interpretacja	Decyzja
niska frekwencja, brak transportu	bariera dostępu	zmień logistykę
wysoka frekwencja, brak relacji	dawka bez mechanizmu	zmień dopasowanie lub rolę
mechanizm jest, brak wyniku	błędne ogniwo albo zbyt krótki czas	sprawdź hipotezę i pomiar
wynik jest bez mechanizmu	inne wyjaśnienie	zbadaj alternatywę
wynik tylko w jednej grupie	heterogeniczność	zawęź lub dostosuj model
szkoda rośnie	mechanizm przeciwny	zatrzymaj lub przeprojektuj

Progi

Przed wdrożeniem należy ustalić:

• minimalny zasięg;
• minimalną jakość;
• sygnał powstania mechanizmu;
• termin;
• dopuszczalny poziom szkody;
• warunek zawieszenia.

Progi nie muszą być wyłącznie liczbowe. Mogą obejmować jakościowy dowód, lecz sposób oceny powinien być ustalony.

Sprzężenia zwrotne

Łańcuch nie zawsze jest linią.

Pozytywne

Praca zwiększa poczucie skuteczności, które poprawia relację, co pomaga utrzymać pracę.

Negatywne

Skarga jest opisana jako brak współpracy, co zwiększa kontrolę, obniża zaufanie i powoduje kolejną odmowę.

Próg

Nowa sieć może być zbyt słaba, dopóki nie ma mieszkania i dochodu. Dopiero połączenie uruchamia mechanizm.

Opóźnienie

Rozmowa może zwiększyć niepewność i chwilowo pogorszyć deklarowany wynik, zanim powstanie stabilniejsza postawa.

Teoria powinna zaznaczać opóźnienia i możliwe okresy przejściowe.

Czynniki ryzyka i ochronne

UNDP zaleca badać nie tylko podatności, ale czynniki chroniące osoby i społeczności przed przemocą.⁴

Nie lustrzane

Brak bezrobocia nie jest tym samym co ochronna praca. Ochronne może być:

• znaczenie;
• relacja;
• stabilność;
• legalny status.

Nie uniwersalne

Silna więź rodzinna może chronić albo wiązać z grupą.

Religijność może wspierać normę nieprzemocy albo legitymizację.

Internet może dawać rekrutację albo sieć wyjścia.

Zmienny poziom

Czynnik może dotyczyć:

• osoby;
• rodziny;
• grupy;
• instytucji;
• społeczności.

Teoria musi wskazać, gdzie działa.

Szkody i efekty niezamierzone

Przy każdym działaniu

Tabela teorii powinna mieć kolumnę:

Możliwy wynik przeciwny lub uboczny.

Przykłady

Mentoring:

• zależność;
• przekroczenie granic;
• pozorna zgodność.

Praca:

• ujawnienie;
• wyzysk;
• konflikt.

Rodzina:

• przemoc;
• kontrola;
• obciążenie.

Rozmowa ideologiczna:

• dostarczenie nowych treści;
• umocnienie pozycji;
• upokorzenie.

Grupa:

• sieć kontaktów między uczestnikami;
• status;
• wymiana metod.

Monitoring:

• przeniesienie aktywności;
• utrata leczenia;
• stygmat.

Mechanizm szkody

Nie wystarczy lista. Trzeba opisać:

Jeżeli pracodawca poznaje niepotrzebną etykietę, może ograniczyć rolę; uczestnik traci zatrudnienie i prospołeczną sieć, co zwiększa zależność od dawnego środowiska.

Dowody dla ogniw

Rodzaje

• badania skuteczności;
• badania mechanizmu;
• teoria z dziedziny pokrewnej;
• dane lokalne;
• praktyka;
• doświadczenie uczestników;
• opinia ekspercka.

Hierarchia zależy od pytania

Eksperyment może dobrze ocenić średni efekt, ale słabo wyjaśnić proces. Wywiad może ujawnić mechanizm, ale nie oszacować efektu. Dokumentacja może pokazać wdrożenie.

Macierz dowodów

Ogniwo	Hipoteza	Dowód istniejący	Dane programu	Niepewność
mentor → zaufanie	jawna rola sprzyja szczerości	literatura relacji	ankieta i wywiad	średnia
praca → nowa sieć	zespół tworzy relacje	dane pokrewne	mapa kontaktów	duża
sieć → brak powrotu	nowe normy osłabiają grupę	teoria i przypadki	obserwacja w czasie	duża

Nie wypełniać luk pewnością

Jeśli dowód jest słaby, teoria nie znika. Staje się hipotezą priorytetową do testowania.

Konkurencyjne wyjaśnienia

Naturalna zmiana

Zaangażowanie mogło spadać bez programu.

Selekcja

Do programu weszły osoby już gotowe.

Regresja do średniej

Skierowanie nastąpiło w szczycie kryzysu, po którym objaw spadł.

Inne usługi

Terapia, rodzina, probacja lub praca mogły wywołać zmianę.

Odstraszanie

Zachowanie zmieniła groźba sankcji, nie mentoring.

Ukrycie

Wskaźniki poprawiły się, bo aktywność stała się mniej widoczna.

Zmiana kontekstu

Grupa upadła, konflikt wygasł, osoba przeprowadziła się.

Teoria i plan danych powinny umożliwiać sprawdzanie tych możliwości.

Kiedy teoria przegrywa

Warunki obalenia

Przykład:

Jeśli uczestnicy deklarują zaufanie mentorowi, ale nie używają go w kryzysie, nie powstają nowe relacje, a wykonanie kroków nie różni się wraz z jakością relacji, hipoteza o mentoringu jako mechanizmie wymaga zmiany.

Sygnały

• produkt jest dostarczony, wynik bezpośredni nie powstaje;
• wynik bezpośredni powstaje, pośredni nie;
• wynik występuje bez dawki;
• mechanizm nie jest doświadczany;
• szkoda przewyższa korzyść;
• tylko jedna, wyselekcjonowana grupa korzysta;
• kontekst blokuje model trwale.

Nie ratować za wszelką cenę

Po wyniku nie należy dodawać dowolnego mechanizmu:

Program jednak zadziałał przez podniesienie świadomości.

Jeśli nie był określony i mierzony, jest nową hipotezą.

Jak tworzyć teorię zespołowo

Uczestnicy procesu

• projektant;
• praktyk;
• specjalista bezpieczeństwa;
• psycholog lub lekarz, gdy właściwe;
• partner społeczny;
• osoba z doświadczeniem;
• rodzina;
• ewaluator;
• osoba odpowiedzialna za dane;
• zamawiający.

Warsztat

1. opis problemu;
2. granica programu;
3. wynik końcowy;
4. praca wstecz;
5. mechanizmy;
6. założenia;
7. szkody;
8. konkurencyjne wyjaśnienia;
9. wskaźniki;
10. priorytety testu.

Nierówność głosu

Osoba z doświadczeniem nie powinna publicznie ujawniać historii, by „uwiarygodnić” opinię. Praktyk nie powinien uciszać ewaluatora słowami „w terenie to działa”. Każda teza wymaga rozpatrzenia na właściwym poziomie.

Spór jest informacją

Jeśli policja widzi kontrolę jako czynnik ochronny, a mentor jako źródło ukrywania, teoria powinna zawierać obie hipotezy i warunki, nie wygładzać konflikt.

Dokument teorii

Jedna strona

• problem;
• grupa;
• działania;
• trzy–pięć wyników;
• główne mechanizmy;
• kluczowe założenia;
• szkody.

Karta ogniwa

Dla każdego połączenia:

• teza;
• mechanizm;
• populacja;
• kontekst;
• dowód;
• wskaźnik;
• źródło;
• termin;
• próg;
• alternatywa.

Rejestr założeń

• numer;
• opis;
• znaczenie;
• właściciel;
• sposób sprawdzenia;
• status;
• reakcja.

Wersja

• data;
• autorzy;
• zmiana;
• powód;
• dane;
• wpływ na ewaluację.

Od teorii do wskaźników

Każde ogniwo potrzebuje przynajmniej jednego sposobu obserwacji.

Produkt

• czy dostarczono;
• komu;
• ile;
• w jakiej jakości.

Mechanizm

Może wymagać:

• wywiadu;
• krótkiej skali;
• obserwacji;
• zadania;
• analizy procesu.

Wynik

• zachowanie;
• dane administracyjne;
• raport wielu źródeł;
• wykonanie planu;
• funkcjonowanie.

Kontekst

• rynek pracy;
• zmiana prawa;
• incydenty;
• struktura zespołu;
• dostępność usług.

Szkoda

• skarga;
• rezygnacja;
• utrata;
• ujawnienie;
• konflikt;
• pogorszenie zdrowia.

Wskaźnik nie jest teorią. Liczba nie mówi sama, dlaczego się zmieniła.

Od teorii do zamówienia

Kupować funkcję

Nie:

500 godzin mentoringu.

Lepiej:

mentoring ma uruchamiać bezpieczną relację i praktyczne wykonanie planu wyjścia; wykonawca opisuje model, kompetencje, superwizję, produkty, pomiar mechanizmu, wyniki i szkody.

Kryteria oferty

• jasny problem;
• wiarygodny mechanizm;
• dowód;
• dopasowanie;
• ryzyko;
• dane;
• zdolność uczenia;
• koszt.

Kamienie milowe

Nie tylko liczba spotkań:

• dostarczona usługa;
• powstanie wyniku bezpośredniego;
• jakość;
• reakcja na brak mechanizmu;
• przegląd założenia.

Nie płacić za pozorowaną zmianę

Premia wyłącznie za „ukończenie” może zachęcać do przyjmowania łatwych przypadków i usuwania trudnych. Premia za deklarowaną zmianę może kupować odpowiedzi.

Od teorii do zarządzania

Tablica hipotez

Raz w miesiącu zespół sprawdza:

• które ogniwa działają;
• gdzie brakuje danych;
• jakie założenie przestało być prawdziwe;
• jakie szkody powstały;
• co zmieniono.

Decyzje adaptacyjne

Możliwe:

• zmiana dawki;
• nowy partner;
• inny format;
• zawężenie grupy;
• usunięcie modułu;
• dodatkowe zabezpieczenie.

Adaptacja wymaga uzasadnienia mechanizmem. „Uczestnicy lubią aplikację” nie wystarczy, jeśli celem jest relacja.

Przegląd przypadku i programu

Teoria indywidualnego przypadku może różnić się od teorii całej usługi. Program powinien zachować wspólny rdzeń, ale dokumentować indywidualną ścieżkę.

Od teorii do ewaluacji

Pytania

• Czy działanie dostarczono?
• Czy uruchomił się mechanizm?
• U kogo?
• W jakim kontekście?
• Czy powstał wynik?
• Czy związek jest wiarygodny?
• Jakie są alternatywy?
• Jakie szkody?
• Co trzeba zmienić?

Minimalna ewaluacja

Nawet mały program może:

• opisać teorię;
• mierzyć wykonanie;
• zebrać dane przed i po;
• badać mechanizm;
• dokumentować kontekst;
• śledzić przypadki;
• szukać dowodów przeciwnych.

Nie dowiedzie tym pewnego efektu, ale uniknie mylenia aktywności z wynikiem.

Większa ewaluacja

Może dodać:

• grupę porównawczą;
• serię czasową;
• niezależne kodowanie;
• metody mieszane;
• analizę wkładu;
• analizę realistyczną;
• badanie kosztów.

Teoria nie narzuca jednej metody. Ustala, co trzeba sprawdzić.

Teoria zmiany a model logiczny

Model logiczny

Zwykle pokazuje uporządkowany łańcuch:

zasoby → działania → produkty → wyniki → wpływ

Teoria zmiany

Dodaje:

• dlaczego;
• mechanizmy;
• kontekst;
• założenia;
• alternatywy;
• szkody;
• dowody.

Model logiczny jest użytecznym szkieletem, ale może sugerować fałszywą liniowość.

Kryteria jakości

OECD zaleca patrzeć na interwencję przez uzupełniające się kryteria: trafność, spójność, skuteczność, efektywność, wpływ i trwałość, a interpretację wiązać z logiką interwencji.⁵

Trafność

Czy problem i grupa są właściwe?

Spójność

Czy działania nie znoszą się z kontrolą, pomocą i innymi usługami?

Skuteczność

Czy wyniki powstają?

Efektywność

Czy zasoby prowadzą do wyniku rozsądnym kosztem?

Wpływ

Jakie szersze zmiany, w tym niezamierzone, występują?

Trwałość

Czy mechanizmy i wyniki utrzymają się po programie?

Kryteria nie zastępują projektu badania. Porządkują pytania.

Pułapki

Diagram po fakcie

Tworzony dla ewaluatora, nie używany wcześniej.

Strzałka bez wyjaśnienia

szkolenie → odporność.

Brakuje mechanizmu, grupy i warunków.

Wszystko prowadzi do wszystkiego

Każde działanie ma strzałkę do każdego wyniku. Model nie jest testowalny.

Wyniki poza kontrolą jako obietnica

Program obiecuje brak zamachów w regionie przy dwudziestu uczestnikach.

Jeden model dla wszystkich

Nie uwzględnia płci, wieku, ideologii, statusu i fazy wyjścia.

Brak teorii kontroli

Pomoc jest opisana szczegółowo, a nadzór pojawia się jako neutralne tło.

Brak szkód

Model pokazuje tylko pozytywne strzałki.

Wskaźnik zastępuje wynik

To, co łatwe do zmierzenia, staje się celem.

Wersja zawsze prawdziwa

Po każdym wyniku teoria jest przepisywana bez śladu.

Szablon

Problem

Jakie zachowanie, mechanizm lub warunek?

Populacja

Kto wchodzi, kto nie i dlaczego?

Wynik końcowy

Co, u kogo, do kiedy?

Drogi

Jakie odrębne ścieżki?

Działania

Co dokładnie dostarczamy?

Mechanizmy

Co ma zmienić reakcję?

Wyniki pośrednie

Co musi pojawić się wcześniej?

Kontekst

Co aktywuje lub blokuje?

Założenia

Co musi być prawdą?

Szkody

Jak program może pogorszyć sytuację?

Dowody

Co wspiera każde ogniwo?

Pomiar

Po czym poznamy zmianę?

Konkurencja

Co jeszcze może wyjaśniać wynik?

Próg decyzji

Kiedy kontynuujemy, zmieniamy lub kończymy?

Checklista

• Czy problem jest związany z przemocą?
• Czy grupa jest precyzyjna?
• Czy aktywności są oddzielone od wyników?
• Czy produkty nie udają efektu?
• Czy mechanizmy opisują reakcję?
• Czy każde ogniwo ma założenie?
• Czy kontekst może odwrócić efekt?
• Czy model ma wiele ścieżek?
• Czy oddziela zachowanie i przekonania?
• Czy pokazuje kontrolę?
• Czy zawiera szkody?
• Czy wskazuje dowody?
• Czy ma konkurencyjne wyjaśnienia?
• Czy da się go obalić?
• Czy ma wersję i właściciela?
• Czy łączy się z zamówieniem?
• Czy każdy ważny element ma dane?
• Czy uczestnicy mieli głos?
• Czy wynik końcowy jest realistyczny?
• Czy wiadomo, kiedy model zmienić?

Standard końcowy

Teoria zmiany programu deradykalizacyjnego nie powinna brzmieć:

Zatrudnimy mentorów, przeprowadzimy szkolenia i zwiększymy odporność, co ograniczy ekstremizm.

Powinna pokazać:

Dla określonych osób gotowych do odejścia mentor o jawnej roli tworzy bezpieczną relację i dostęp do alternatywnej sieci. Uczestnik może dzięki temu wykonać kroki wyjścia, szukać pomocy przed kryzysem i utrzymać role poza grupą. Oczekujemy ograniczenia kontaktu i mobilizacji do przemocy, jeśli istnieją mieszkanie, bezpieczeństwo, odpowiednie dopasowanie oraz ciągłość. Sprawdzimy relację, wykonanie kroków, sieć i zachowanie z wielu źródeł; będziemy też monitorować zależność, pozorowanie i naruszenia danych.

UNDP traktuje monitoring, ewaluację i uczenie jako warunek budowania empirycznej podstawy PVE oraz adaptowania programów.⁶ Teoria zmiany jest pierwszym narzędziem tego uczenia. Nie gwarantuje trafnego modelu, ale czyni założenia widocznymi, umożliwia ich test i nie pozwala ukryć braku wyniku za liczbą spotkań.

Źródła