Przestępstwo o charakterze terrorystycznym w polskim kodeksie karnym

Streszczenie

Polski Kodeks karny nie zawiera jednego, samodzielnego typu czynu zabronionego pod nazwą „terroryzm”. Artykuł 115 § 20 jest definicją, która nakłada się na konkretne przestępstwo, na przykład zabójstwo, sprowadzenie niebezpieczeństwa powszechnego, wzięcie zakładnika, wymuszenie rozbójnicze albo fałszywy alarm. Czyn uzyskuje charakter terrorystyczny, jeżeli jego ustawowa górna granica kary wynosi co najmniej pięć lat pozbawienia wolności, a sprawca działa w co najmniej jednym z trzech szczególnych celów wskazanych w przepisie. Definicja obejmuje również groźbę popełnienia takiego czynu, choć sposób jej połączenia z przepisami części szczególnej wywołuje poważne trudności.

Nie wystarcza więc drastyczna metoda, rozległy strach ani polityczna etykieta nadana zdarzeniu. Prokuratura musi wskazać przestępstwo podstawowe i wykazać jego znamiona, a następnie udowodnić ponad rozsądną wątpliwość cel poważnego zastraszenia wielu osób, przymuszenia właściwego organu albo wywołania poważnych zakłóceń w ustroju lub gospodarce państwa bądź organizacji międzynarodowej. Rzeczywiste osiągnięcie tego celu nie jest konieczne, ale sam skutek społeczny nie może zastąpić dowodu zamiaru.

Definicja nie wymaga religijnej ani politycznej ideologii, przynależności do organizacji, publicznego manifestu, zagranicznego powiązania czy wielu sprawców. Czyn pojedynczej osoby, również motywowanej równolegle korzyścią majątkową, może spełnić kryteria. Z drugiej strony członkostwo w organizacji uznawanej za terrorystyczną nie nadaje automatycznie terrorystycznego charakteru każdemu zachowaniu jej członka.

Kwalifikacja ma daleko idące skutki dla kary, jurysdykcji, obowiązku zawiadomienia i niektórych instytucji wykonawczych. Z tego powodu art. 115 § 20 nie powinien być używany jako retoryczne podkreślenie wagi sprawy. Wymaga odrębnego ustalenia każdego elementu, opisania dowodów zamiaru i rozważenia wyjaśnień alternatywnych. Artykuł przedstawia stan prawny na 31 lipca 2026 r. i ma charakter informacyjny, a nie porady w indywidualnym postępowaniu.

Definicja, a nie osobny zamach

Artykuł 115 znajduje się w części ogólnej Kodeksu karnego, w rozdziale zawierającym objaśnienia wyrażeń ustawowych. Jego paragraf 20 nie mówi: „kto dopuszcza się terroryzmu, podlega karze…”. Nie ustanawia własnej sankcji i nie opisuje jednej metody działania. Określa natomiast, kiedy czyn zabroniony z innego przepisu jest przestępstwem o charakterze terrorystycznym.¹

Konstrukcja działa zatem dwuwarstwowo. Pierwszą warstwą jest przestępstwo podstawowe, którego znamiona opisują zachowanie i chronione dobro: człowiek zabija, sprowadza eksplozję, bierze zakładnika, przejmuje środek transportu, wymusza rozporządzenie mieniem albo wywołuje reakcję służb informacją o nieistniejącym zagrożeniu. Drugą warstwę tworzą próg ustawowego zagrożenia i szczególny cel sprawcy. Dopiero ich połączenie pozwala mówić o charakterze terrorystycznym.

W wyroku nie wystarcza więc przypisać abstrakcyjnego „aktu terroru”. Opis czynu i kwalifikacja prawna muszą ujawniać przepis części szczególnej, właściwą formę popełnienia, ewentualny zbieg przepisów oraz podstawę zastosowania reguł odnoszących się do sprawcy przestępstwa o charakterze terrorystycznym. W praktyce w kwalifikacjach pojawia się art. 65 § 1, który wiąże taki charakter z odpowiednio surowszym reżimem wymiaru i wykonania kary.

Definicja prawna nie jest tożsama z definicją naukową. Badacz może koncentrować się na przemocy jako komunikacie do szerszej publiczności, baza danych może ograniczać sprawców do aktorów niepaństwowych, a służby mogą na wczesnym etapie badać „zdarzenie o charakterze terrorystycznym” na podstawie uzasadnionego podejrzenia. Sąd karny odpowiada na inne pytanie: czy konkretna osoba zrealizowała znamiona konkretnego czynu i działała w ustawowo określonym celu. Różnicę rozwija artykuł „Definicja naukowa, operacyjna i prawna”.

Aktualne brzmienie art. 115 § 20

Według obowiązującego tekstu przestępstwem o charakterze terrorystycznym jest czyn zabroniony zagrożony karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej pięć lat, popełniony w celu poważnego zastraszenia wielu osób, zmuszenia organu władzy publicznej Rzeczypospolitej Polskiej lub innego państwa albo organu organizacji międzynarodowej do podjęcia lub zaniechania określonych czynności bądź wywołania poważnych zakłóceń w ustroju lub gospodarce Rzeczypospolitej Polskiej, innego państwa lub organizacji międzynarodowej. Końcowa część przepisu obejmuje także groźbę popełnienia takiego czynu.¹

Te elementy nie są trzema konkurencyjnymi definicjami całego zjawiska. Próg sankcji oraz przestępstwo podstawowe muszą wystąpić łącznie ze szczególnym celem. Trzy cele są natomiast alternatywne: wystarczy udowodnienie jednego, choć w konkretnym stanie faktycznym mogą współistnieć dwa albo wszystkie trzy.

„Co najmniej pięć lat” obejmuje typ, którego górna granica wynosi dokładnie pięć lat. Liczy się zagrożenie przewidziane w ustawie dla właściwego typu czynu, nie kara, której żąda prokurator, ani kara ostatecznie wymierzona sprawcy. Czyn zagrożony karą do dziesięciu lat nie traci potencjalnego charakteru terrorystycznego dlatego, że z uwagi na usiłowanie, ograniczoną poczytalność lub inne okoliczności sąd wymierzył karę niższą niż pięć lat.

Przepis posługuje się pojęciem czynu zabronionego, ale nazywa wynikową kategorię przestępstwem. W zwykłej sprawie karnej trzeba zatem pamiętać również o ogólnych warunkach odpowiedzialności: bezprawności, społecznej szkodliwości wyższej niż znikoma, winie i możliwości przypisania sprawcy zachowania. Samo stwierdzenie, że obiektywnie powstała sytuacja podobna do zamachu, nie omija zasad części ogólnej.

Skąd wzięła się polska konstrukcja

Paragraf 20 dodano ustawą z 16 kwietnia 2004 r., która weszła w życie 1 maja 2004 r. Zmiana była elementem dostosowania prawa do decyzji ramowej Rady 2002/475/WSiSW o zwalczaniu terroryzmu. Ta sama nowelizacja zmieniła między innymi regulację zorganizowanej grupy terrorystycznej, jurysdykcję wobec czynów popełnionych za granicą i skutki dla wymiaru kary.²

Pierwotna publikacja zawierała wadliwy układ graficzny końcówki przepisu. Dopiero urzędowe sprostowanie z 2011 r. jednoznacznie pokazało, że zwrot o groźbie odnosi się do całej definicji, a nie tylko do trzeciego celu.³ Historia ta nie jest ciekawostką edytorską. Przy przepisie rozszerzającym odpowiedzialność interpunkcja i położenie myślnika decydują o zakresie normy.

Decyzję ramową zastąpiła dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/541. Prawo unijne posługuje się katalogiem poważnych umyślnych czynów, które ze względu na naturę lub kontekst mogą poważnie zaszkodzić państwu albo organizacji międzynarodowej, i łączy je z trzema celami terrorystycznymi. Polski ustawodawca utrzymał bardziej syntetyczny mechanizm: zamiast przenosić cały katalog do jednego przepisu, odwołuje się do górnej granicy kary za czyn opisany w prawie krajowym.⁴

Cele są podobne, ale słownictwo nie jest identyczne. Dyrektywa mówi między innymi o poważnym zastraszeniu ludności, bezprawnym zmuszeniu władz lub organizacji międzynarodowej oraz poważnej destabilizacji albo zniszczeniu podstawowych struktur politycznych, konstytucyjnych, gospodarczych lub społecznych. Polski przepis mówi o „wielu osobach”, „organie władzy publicznej” i „poważnych zakłóceniach w ustroju lub gospodarce”. Prawo Unii pomaga rozumieć źródło i cel harmonizacji, lecz sąd nie może dopisywać jednostce odpowiedzialności karnej wyłącznie na podstawie szerszego brzmienia dyrektywy. Granice kary wyznacza ustawa krajowa interpretowana zgodnie z konstytucyjną zasadą określoności.

Pierwszy filtr: czyn podstawowy i próg pięciu lat

Analiza powinna zaczynać się od ustalenia, jaki czyn zabroniony miał zostać popełniony. Pytanie o ideologię albo członkostwo w organizacji jest późniejsze. Bez typu podstawowego nie istnieje sankcja, do której można odnieść próg pięciu lat, ani zestaw znamion pozwalający stwierdzić dokonanie lub usiłowanie.

Próg jest formalny. Zabójstwo, umyślne sprowadzenie zdarzenia zagrażającego życiu lub zdrowiu wielu osób, wzięcie zakładnika, przejęcie statku lub publicznego środka transportu, wymuszenie rozbójnicze i kwalifikowany fałszywy alarm mają górne granice wystarczające do przejścia pierwszego filtra. Nie oznacza to, że każdy taki czyn jest terrorystyczny. Większość zabójstw, wymuszeń i alarmów ma cele osobiste, majątkowe lub sytuacyjne, które nie odpowiadają żadnemu z trzech celów art. 115 § 20.

W drugą stronę radykalnie polityczny cel nie podnosi ustawowej sankcji czynu. Jeżeli właściwy typ jest zagrożony karą o górnej granicy niższej niż pięć lat, sam zamiar wywołania politycznego rozgłosu nie pozwala przeskoczyć progu. Zachowanie może wypełniać inne przestępstwo, na przykład publiczne nawoływanie, groźbę, naruszenie miru albo uszkodzenie mienia, ale nie staje się z tego powodu centralnym przestępstwem o charakterze terrorystycznym.

Znaczenie ma dokładny typ, a nie potoczna nazwa. Typ podstawowy i kwalifikowany tego samego przestępstwa mogą mieć różne górne granice. Przy zbiegu kilku przepisów trzeba ustalić, który z nich rzeczywiście został zrealizowany i na jakiej podstawie wymierza się karę. Nie wolno wybierać surowszego przepisu tylko po to, aby otworzyć drogę do etykiety terrorystycznej.

W 2020 r. Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego zwrócił uwagę na niefortunne brzmienie progu. Zwrot o karze pozbawienia wolności „której górna granica” bez dopowiedzenia „albo karze surowszej” może dosłownie rodzić pytanie o typy zagrożone dożywotnim pozbawieniem wolności. Systemowo byłoby nieracjonalne wyłączać najpoważniejsze zabójstwa, ale sama możliwość sporu pokazuje, dlaczego redakcja normy karnej ma znaczenie gwarancyjne.⁵

Drugi filtr: szczególny cel

Słowa „popełniony w celu” ustanawiają znamię kierunkowe. Sprawca nie tylko przewiduje możliwy skutek, lecz zmierza do niego jako do rezultatu swojego działania. W języku prawa karnego mówi się o zamiarze bezpośrednim kierunkowym. Nie wystarczy, że sprawca godzi się, iż ludzie mogą się przestraszyć albo że urząd może zmienić zachowanie.

Cel nie musi zostać osiągnięty. Zamach udaremniony przed eksplozją może być usiłowaniem przestępstwa o charakterze terrorystycznym, jeśli sprawca bezpośrednio zmierzał do realizacji czynu podstawowego i posiadał wymagany cel. Organ nie musi ulec żądaniu, społeczeństwo nie musi faktycznie wpaść w panikę, a gospodarka nie musi doznać zakłócenia. Skutki są ważnymi dowodami i elementami społecznej szkodliwości, ale nie są warunkiem zrealizowania znamienia celu.

Cel nie jest tym samym co motyw. Motyw odpowiada na pytanie, dlaczego sprawca w ogóle chce działać: może chodzić o przekonanie polityczne, religijną powinność, zemstę, sławę, korzyść, kryzys osobisty albo mieszaninę powodów. Cel z art. 115 § 20 opisuje rezultat, do którego działanie ma prowadzić. Sprawca może chcieć pieniędzy i jednocześnie planować poważne zastraszenie wielu osób jako środek wymuszenia. Może też nienawidzić państwa, lecz popełnić zwykłą kradzież bez zamiaru zastraszenia, przymuszenia organu lub destabilizacji.

To rozróżnienie chroni przed dwoma błędami. Pierwszy polega na uznaniu, że ideologiczna wypowiedź automatycznie nadaje terrorystyczny charakter późniejszemu przestępstwu. Drugi — na wykluczeniu kwalifikacji, bo w biografii występuje motyw majątkowy, osobisty albo kliniczny. Należy ustalić funkcję konkretnego czynu, a nie wybrać jedną etykietę dla całego człowieka.

Cel pierwszy: poważne zastraszenie wielu osób

Zastraszenie oznacza coś więcej niż przewidywalne zaniepokojenie świadków przestępstwa. Ma być celem działania, a jego zamierzona skala i intensywność mają być poważne. Ustawodawca nie zdefiniował ani „poważnego zastraszenia”, ani „wielu osób”, dlatego ocena wymaga związania tych słów z konkretnym planem, komunikatem, metodą i publicznością.

Nie istnieje bezpieczna liczba, po przekroczeniu której każdy czyn automatycznie spełnia znamię. Orzecznictwo dotyczące „wielu osób” w przestępstwach przeciwko bezpieczeństwu powszechnemu może dostarczać argumentów, lecz nie powinno zamieniać celu terrorystycznego w prosty licznik. Sprawca może planować atak na tłum, choć nie zna dokładnej liczby ludzi. Może też skierować groźbę do tysięcy odbiorców, lecz w formie tak niewiarygodnej, że problemem stanie się powaga i zdolność komunikatu do wywołania uzasadnionej obawy.

Poważne zastraszenie może dotyczyć grupy określonej miejscem, religią, narodowością, zawodem albo inną rozpoznawalną cechą. Przepis nie wymaga, aby chodziło o całe społeczeństwo. Jednocześnie obraźliwa wypowiedź o grupie, nawet skrajna, nie jest jeszcze groźbą poważnego czynu ani jego dokonaniem. Ochrona przed terroryzmem nie usuwa granic między poglądem, nawoływaniem, groźbą i przemocą.

Faktycznie wywołana panika może potwierdzać zdolność działania do zastraszenia, lecz rozumowanie wsteczne jest niebezpieczne. Nagłośnienie przez media, błąd instytucji albo napięty kontekst społeczny mogą zwiększyć strach ponad to, co sprawca planował. O zamiarze trzeba wnioskować z całego materiału, nie z samego rozmiaru późniejszej reakcji.

Cel drugi: przymuszenie organu

Druga postać dotyczy zmuszenia organu władzy publicznej Rzeczypospolitej Polskiej lub innego państwa albo organu organizacji międzynarodowej do podjęcia lub zaniechania określonych czynności. Rdzeniem jest instrumentalne użycie przestępstwa: bezpośrednia szkoda albo jej groźba ma ograniczyć swobodę decyzji właściwego organu.

Żądanie musi być możliwe do zidentyfikowania przynajmniej co do rodzaju oczekiwanego zachowania. Może dotyczyć uwolnienia osoby, zmiany decyzji, wycofania sił, zaprzestania postępowania, dokonania zapłaty albo innej czynności. Nie trzeba wykazać, że organ faktycznie posiadał prawną możliwość spełnienia żądania, jeżeli sprawca dążył do jego przymuszenia. Absurdalność żądania może jednak wpływać na ocenę realności planu, zamiaru i kwalifikację groźby.

Adresatem ma być organ wskazany w przepisie. Prywatna spółka, redakcja, uczelnia czy osoba fizyczna nie stają się organem władzy publicznej tylko dlatego, że ich decyzja ma znaczenie społeczne. Atak skierowany przeciw nim może realizować pierwszy cel przez zastraszenie wielu osób, może być wzięciem zakładnika albo wymuszeniem, ale drugiego celu nie wolno rozszerzać przez analogię.

„Podjęcie lub zaniechanie określonych czynności” obejmuje działanie i powstrzymanie się od działania. Nie jest wymagane, aby żądana czynność była bezprawna. Wymuszenie na organie działania, do którego ten jest formalnie uprawniony, nadal narusza swobodę decyzji. Równocześnie legalna demonstracja, petycja, strajk czy ostra kampania społeczna nie stają się przestępstwem dlatego, że ich celem jest wpłynięcie na władzę. Najpierw musi istnieć kwalifikujący się czyn zabroniony.

Cel trzeci: poważne zakłócenia ustroju lub gospodarki

Trzecia postać obejmuje zamiar wywołania poważnych zakłóceń w ustroju lub gospodarce Polski, innego państwa albo organizacji międzynarodowej. Chodzi o oddziaływanie systemowe, a nie każde utrudnienie działalności urzędu, firmy czy rynku.

„Ustrój” należy wiązać z podstawową organizacją i funkcjonowaniem państwa: konstytucyjnymi organami, mechanizmem sprawowania władzy, porządkiem prawnym i zdolnością instytucji do wykonywania zasadniczych funkcji. Chwilowe przerwanie sesji, opóźnienie decyzji albo polityczny kryzys wizerunkowy nie muszą być poważnym zakłóceniem ustroju. Znaczenie mają skala, czas, centralność objętej funkcji oraz to, do czego sprawca zmierzał.

„Gospodarka” również nie jest synonimem majątku. Zniszczenie zakładu może wywołać wielką szkodę dla właściciela, ale nie musi zakłócić gospodarki państwa. Potencjał systemowy mogą mieć natomiast działania skierowane na podstawowe mechanizmy płatnicze, dostawy energii, transport, łączność albo inne powiązane funkcje, jeżeli sprawca zamierza wywołać zakłócenie o odpowiedniej skali.

Nie wolno wnioskować od technicznej podatności do celu. Człowiek ingerujący w system informatyczny może szukać zysku, demonstracji umiejętności, zemsty na pracodawcy albo rzeczywiście destabilizacji. Ten sam obiektywny skutek może wynikać z odmiennych zamiarów. Artykuł 115 § 20 wymaga przypisania celu konkretnej osobie, nie systemowi, który okazał się kruchy.

W sprawie planu ataku na konstytucyjne organy państwa Sąd Najwyższy rozpoznawał kwalifikację opartą między innymi na celu wywołania poważnych zakłóceń w ustroju Rzeczypospolitej i usunięcia przemocą Sejmu, Prezydenta oraz Rady Ministrów. Sprawa pokazuje, że trzeci cel może łączyć się z przestępstwami przeciwko państwu i bezpieczeństwu powszechnemu, a odpowiedzialność może dotyczyć etapów poprzedzających zamach, o ile konkretny przepis penalizuje dane stadium.⁶

Ideologia nie jest odrębnym znamieniem

W art. 115 § 20 nie ma wymogu celu politycznego, religijnego, rasowego ani światopoglądowego. Nie ma też katalogu „terrorystycznych ideologii”. Znamię kierunkowe może zostać spełnione przez osobę działającą z doktrynalnego przekonania, ale także przez sprawcę, który traktuje masowe zastraszenie jako narzędzie wymuszenia korzyści.

To rozwiązanie jest szersze niż część potocznych definicji terroryzmu. Pozwala objąć czyn, którego komunikacyjny cel odpowiada ustawie mimo braku spójnego programu politycznego. Jednocześnie chroni przed karaniem samej ideologii: radykalny pogląd, fascynacja przemocą lub aprobata dla organizacji nie zastępują czynu podstawowego i szczególnego celu.

Przynależność organizacyjna jest dowodem kontekstowym, nie znamieniem koniecznym. Dokumenty grupy, przyjęta rola, rozmowy z innymi i zgodność działania z kampanią mogą pomagać odtworzyć zamiar. Trzeba jednak wykazać, że sprawca znał właściwy cel i odnosił go do swojego czynu. Logo zapisane na urządzeniu, subskrypcja kanału albo kontakt z sympatykiem nie rozwiązują tego zadania.

Brak afiliacji również niczego nie wyklucza. Samotny sprawca może dążyć do zastraszenia grupy lub przymuszenia rządu. Prawna konstrukcja ocenia czyn i zamiar, a nie formalny status członkowski.

Cel terrorystyczny a przestępstwo z nienawiści

Dobór ofiary ze względu na narodowość, rasę, religię albo bezwyznaniowość może wskazywać uprzedzeniową motywację. Nie dowodzi jeszcze celu z art. 115 § 20. Sprawca może zaatakować jedną osobę z nienawiści, nie zamierzając zastraszyć szerszej zbiorowości, przymusić organu ani zakłócić systemu.

Możliwy jest jednak zbieg mechanizmów. Demonstracyjny atak na członków mniejszości może służyć zarazem skrzywdzeniu bezpośrednich ofiar i poważnemu zastraszeniu wielu osób należących do tej grupy. Wtedy materiał powinien wykazać oba wymiary: uprzedzeniowy wybór oraz komunikacyjny cel wykraczający poza bezpośrednią ofiarę.

Kwalifikacje nie muszą się wzajemnie pochłaniać w opisie społecznym. Zdarzenie może być jednocześnie przestępstwem z nienawiści, przemocą masową i przestępstwem o charakterze terrorystycznym, jeśli spełnia odrębne kryteria. Może też należeć tylko do jednej z tych kategorii. Artykuł „Terroryzm, ekstremizm, przestępstwo z nienawiści i przemoc masowa” pokazuje ich przecięcia szerzej.

Jak dowodzi się celu

Cel jest stanem psychicznym, więc rzadko da się go zaobserwować bezpośrednio. Sąd odtwarza go z wypowiedzi i okoliczności działania. Materiał może obejmować komunikaty i żądania, treść planów, wybór celu, skalę przygotowań, sposób rozpowszechnienia groźby, rozmowy ze współdziałającymi, zachowanie po czynie i zgodność między kolejnymi decyzjami.

Manifest lub przyznanie się jest ważne, ale nie ma uprzywilejowanej mocy dowodowej. Dokument może być pozą, zapożyczeniem, próbą nadania sensu przemocy osobistej albo działaniem obliczonym na sławę. Roszczenie organizacji może być fałszywe. Wypowiedź po zatrzymaniu może minimalizować zamiar, ale również wcześniejsza internetowa przechwałka może wyolbrzymiać zdolność.

Wybór celu również pozostaje wieloznaczny. Budynek parlamentu może zostać wybrany dla destabilizacji ustroju, lecz także dlatego, że sprawca ma konflikt z konkretną osobą albo chce zwrócić uwagę. Atak na transport publiczny może służyć masowemu zastraszeniu, wymuszeniu pieniędzy lub zemście na operatorze. Im bardziej sąd opiera się na symbolice samego obiektu, tym dokładniej powinien wyjaśnić alternatywne interpretacje.

Dowód cyfrowy wymaga kontekstu i pochodzenia. Historia wyszukiwania może dokumentować przygotowanie, ale pojedyncze zapytanie nie określa celu. Kolekcja propagandy może należeć do badacza, dziennikarza, przeciwnika danej ideologii albo osoby gromadzącej drastyczne treści bez planu działania. Ważne są czas, sekwencja, autorstwo, użycie, powiązanie z innymi decyzjami i możliwość zakwestionowania materiału.

Brak deklaracji nie uniemożliwia przypisania zamiaru. Sprawca może celowo milczeć. Wtedy kombinacja żądania, doboru środków, publiczności i konsekwentnych przygotowań może prowadzić do mocnego wniosku. Nie wolno jednak obniżać standardu dowodu dlatego, że sprawa jest poważna. Im większe skutki prawne kwalifikacji, tym ważniejsze jest oddzielenie faktu, inferencji i hipotezy.

Alternatywne wyjaśnienia nie są formalnością

Rzetelna analiza sprawdza, czy ten sam materiał lepiej wyjaśnia zemsta, zysk, przemoc partnerska, konflikt pracowniczy, kryzys samobójczy, urojenie, potrzeba rozgłosu albo przestępcza presja bez celu terrorystycznego. Alternatywa nie musi być korzystna moralnie dla sprawcy. Może prowadzić do odpowiedzialności za bardzo poważne przestępstwo, lecz bez art. 115 § 20.

Zaburzenie psychiczne nie wyklucza automatycznie racjonalnego celu działania. Osoba może mieć ograniczoną poczytalność, a jednocześnie planować zastraszenie i rozumieć instrumentalny związek między czynem a reakcją publiczności. Z drugiej strony niezrozumiałość motywu nie pozwala domyślnie nazwać czynu terrorystycznym. Najpierw trzeba zbadać poczytalność i konkretną strukturę zamiaru.

Wrocławska sprawa urządzenia pozostawionego w autobusie pokazuje współistnienie różnych motywów i kwalifikacji. Sąd Apelacyjny utrzymał opis czynów obejmujący zarówno próbę wymuszenia wielkiej ilości złota groźbą kolejnych eksplozji, jak i zamiar poważnego zastraszenia wielu osób. Ograniczona poczytalność sprawcy wpływała na odpowiedzialność i karę, ale nie usuwała automatycznie charakteru terrorystycznego przypisanego czynom.⁷

Przykład ten nie tworzy zasady, że każde wymuszenie alarmem jest terroryzmem. Pokazuje jedynie, że cel majątkowy i terrorystyczny mogą współistnieć. W innej sprawie groźba skierowana wyłącznie do jednej ofiary dla uzyskania pieniędzy może pozostać wymuszeniem bez zamiaru oddziaływania na wielu ludzi lub organ w rozumieniu definicji.

Dokonanie i usiłowanie

Skoro charakter terrorystyczny nakłada się na czyn podstawowy, jego stadium ustala się według ogólnych zasad i przepisu części szczególnej. Usiłowanie zachodzi, gdy sprawca w zamiarze popełnienia czynu bezpośrednio zmierza do jego dokonania, które jednak nie następuje. Samo posiadanie zamiaru bez zachowania wchodzącego w fazę bezpośredniej realizacji nie wystarcza.

Niepowodzenie techniczne, interwencja osób trzecich albo odmowa adresata żądania nie odbierają automatycznie terrorystycznego charakteru usiłowaniu. Trzeba natomiast odrębnie ustalić, czy zachowanie przekroczyło granicę przygotowania oraz czy planowany typ przestępstwa spełniał próg pięciu lat.

W sprawie planu uderzenia w konstytucyjne organy państwa odpowiedzialność obejmowała między innymi usiłowane podżeganie oraz karalne przygotowania do przestępstw wyraźnie wskazanych w ustawie. Sąd Najwyższy oddalił kasacje jako oczywiście bezzasadne, ale jego postanowienie nie jest uniwersalną licencją na karanie każdej rozmowy o zamachu. Znaczenie miały konkretne typy czynów, rozbudowany materiał i ustawowe podstawy odpowiedzialności.⁶

Usiłowanie nieudolne wymaga osobnej analizy. Jeżeli dokonanie od początku było niemożliwe z powodu braku odpowiedniego przedmiotu albo użycia środka nienadającego się do popełnienia czynu, ocenia się warunki z art. 13 § 2 oraz możliwe konsekwencje z art. 14. Nie należy mylić nieudolności obiektywnej z amatorskim wykonaniem, które nadal mogło stworzyć realne niebezpieczeństwo.

Przygotowanie nie jest karalne automatycznie

Ogólna zasada Kodeksu karnego mówi, że przygotowanie podlega karze tylko wtedy, gdy ustawa tak stanowi. Artykuł 115 § 20 sam nie tworzy powszechnego przestępstwa „przygotowania do terroryzmu”. Trzeba znaleźć przepis penalizujący przygotowanie do danego czynu albo odrębny typ obejmujący konkretne zachowanie.

Takie podstawy istnieją dla części najpoważniejszych czynów, na przykład przygotowania do wybranych przestępstw przeciwko bezpieczeństwu powszechnemu, wzięcia zakładnika czy gwałtownego zamachu na konstytucyjny organ. Ich zakres i sankcje są różne. Nie każde gromadzenie informacji, zakup przedmiotu lub rozmowa o celu wypełnia znamiona przygotowania.

Obok form stadialnych istnieją przestępstwa powiązane: szkolenie, rozpowszechnianie określonych treści z zamiarem ułatwienia czynu, udział w grupie, przekroczenie granicy w określonym celu i finansowanie. Każde posiada własne znamiona. Nie powinno się ich opisywać jako „przygotowania” w sensie prawnym tylko dlatego, że czasowo poprzedzają możliwy zamach.

Rozróżnienie jest gwarancyjne i operacyjne. Służby mogą zasadnie sprawdzać zachowanie na długo przed karalnym usiłowaniem. Interwencja administracyjna, ochrona celu albo ocena zagrożenia nie oznaczają jednak, że powstała już odpowiedzialność za przygotowanie. Próg reakcji prewencyjnej i próg skazania są odmienne.

Współsprawstwo, podżeganie i pomocnictwo

Zamach może być wynikiem podziału ról. Jedna osoba wybiera cel, inna zdobywa zasoby, kolejna prowadzi obserwację, a wykonawca realizuje czyn. Odpowiedzialność każdej z nich ustala się według jej zachowania, wiedzy i zamiaru. Nie można przenosić celu terrorystycznego z lidera na wszystkich współdziałających wyłącznie dlatego, że znaleźli się w tej samej sieci.

Współsprawca musi obejmować zamiarem wspólne wykonanie czynu i wnosić wkład odpowiadający tej formie odpowiedzialności. Pomocnik ma zamiar ułatwienia konkretnego czynu, a podżegacz chce wzbudzić u innej osoby decyzję jego popełnienia. Szczególny cel wpływający na terrorystyczny charakter powinien być wykazany w odniesieniu do osoby, której ma zostać przypisany.

W praktyce jedna osoba może odpowiadać za przestępstwo o charakterze terrorystycznym, a inna za pomoc w przestępstwie podstawowym bez tego charakteru albo za odrębny czyn, jeśli materiał nie pozwala przypisać jej wymaganej wiedzy i celu. Możliwa jest też odpowiedzialność za udział w grupie mającej na celu popełnienie przestępstwa terrorystycznego, ale ona również wymaga udowodnienia znamion art. 258, nie samej znajomości ze sprawcą.

Rola drugoplanowa nie oznacza automatycznie niskiej odpowiedzialności, a rola widowiskowa — centralnego sprawstwa. Prawo karne ocenia realny wkład. Publiczny propagandysta może nie znać konkretnego planu, podczas gdy mało widoczny logistyk może świadomie umożliwiać jego wykonanie. Opis organizacyjny pomaga postawić pytania, lecz nie zastępuje indywidualizacji winy.

Groźba popełnienia takiego czynu

Końcowe słowa art. 115 § 20 obejmują również groźbę popełnienia kwalifikującego się czynu. Intuicja jest zrozumiała: groźba masowego ataku może sama realizować strategię zastraszenia lub przymuszenia, nawet gdy sprawca nie ma jeszcze zdolności dokonania zamachu. Konstrukcja prawna pozostaje jednak problematyczna.

Artykuł 115 jest przepisem definicyjnym i nie zawiera sankcji. Klasyczna groźba karalna z art. 190 § 1 jest zagrożona karą do trzech lat, a więc sama nie przekracza progu pięciu lat. Wymaga ponadto skierowania groźby popełnienia przestępstwa na szkodę określonej osoby lub jej osoby najbliższej oraz wzbudzenia uzasadnionej obawy spełnienia. Publiczna groźba wobec nieoznaczonej zbiorowości może nie pasować do tej konstrukcji.

W literaturze wskazano, że traktowanie groźby terrorystycznej jako szczególnej postaci groźby karalnej pozostawia lukę: realny komunikat o zamachu może nie posiadać zindywidualizowanego pokrzywdzonego wymaganego przez art. 190. Z kolei uznanie samego fragmentu definicji za samodzielny typ przestępstwa rodzi problem braku sankcji i zasady nullum crimen sine lege.⁸

W konkretnych sprawach zachowanie może wypełnić inny typ z odpowiednio wysoką sankcją. Groźba może być elementem wymuszenia rozbójniczego, wzięcia zakładnika, fałszywego alarmu albo innego przestępstwa. Wtedy należy wykazać wszystkie znamiona właściwego przepisu, a nie użyć art. 115 § 20 jako brakującego przepisu karzącego.

Nie każda fałszywa informacja o urządzeniu wybuchowym jest groźbą terrorystyczną. Artykuł 224a penalizuje określone zawiadomienie lub stworzenie sytuacji prowadzącej do działania instytucji, a jego obecna górna granica przekracza pięć lat. Charakter terrorystyczny wymaga jednak jeszcze szczególnego celu. Sprawca chcący odwołać egzamin, opóźnić rozprawę albo zrobić „żart” może popełnić poważne przestępstwo z art. 224a bez zamiaru poważnego zastraszenia wielu osób.

W 2025 r. Prokuratura Krajowa informowała o zarzutach wobec osoby, która miała grozić prokuratorom i komendantowi policji, działając — według zarzutu — w celu poważnego zastraszenia wielu osób i zmuszenia organu do określonych czynności procesowych. Komunikat dokumentuje stanowisko oskarżyciela na etapie postępowania, nie prawomocne ustalenie winy. Dobrze pokazuje, dlaczego należy podawać status procesowy kwalifikacji.⁹

Rzeczywista zdolność spełnienia groźby

Groźba służy oddziaływaniu na odbiorcę, dlatego jej komunikacyjna wiarygodność ma znaczenie. Nie musi jednak oznaczać, że sprawca faktycznie posiada gotowe środki do wykonania czynu. Prawo groźby karalnej koncentruje się między innymi na uzasadnionej obawie adresata, a przestępstwa takie jak wymuszenie mają własne wymagania.

Brak realnego urządzenia nie uniewinnia automatycznie sprawcy fałszywego alarmu — właśnie wiedza, że zagrożenie nie istnieje, należy do konstrukcji art. 224a. Z drugiej strony reakcja służb na anonimowy komunikat nie dowodzi jeszcze, że autor miał terrorystyczny cel. Instytucje muszą reagować ostrożnie nawet na sygnał oceniany jako mało wiarygodny.

Ocena powinna oddzielać cztery pytania: co dokładnie zakomunikowano, komu, jaki typ czynu wypełnia komunikat oraz jaki cel miał autor. Zlanie ich w zdanie „groźba była terrorystyczna, bo ewakuowano budynek” przeskakuje od skutku ochronnego do odpowiedzialności karnej.

Przestępstwa powiązane z terroryzmem

Kodeks zawiera typy, które nie potrzebują dokonania centralnego zamachu. Artykuł 165a reguluje finansowanie, art. 255a określone rozpowszechnianie treści i szkolenie, art. 258 udział w grupie lub związku, a art. 259a przekroczenie granicy w szczególnym celu. Ustawa obejmuje także obowiązek zawiadomienia o wiarygodnej wiadomości dotyczącej karalnego przygotowania, usiłowania lub dokonania przestępstwa o charakterze terrorystycznym.

Te czyny należy nazywać precyzyjnie. Finansowanie terroryzmu jest przestępstwem związanym z planowanym lub wspieranym czynem, ale osoba finansująca nie musi być wykonawcą zamachu. Udział w grupie nie dowodzi udziału w każdej jej operacji. Szkolenie wymaga celu wskazanego w przepisie, a samo zapoznawanie się z materiałem bez tego celu nie realizuje art. 255a § 2.

Nie należy też zakładać, że każdy typ powiązany automatycznie spełnia art. 115 § 20. Część z nich odwołuje się do przestępstwa o charakterze terrorystycznym jako celu, przedmiotu finansowania albo planu grupy, lecz ma własną konstrukcję odpowiedzialności. Prawo Unii podobnie rozdziela przestępstwa terrorystyczne od przestępstw dotyczących grupy, podróży, szkolenia, rekrutacji i finansowania.⁴

Szczegółowy przepływ środków i odpowiedzialność instytucji finansowych omawia artykuł „FATF, wywiad finansowy, zamrażanie i prawa jednostki”. W tym miejscu ważna jest zasada konstrukcyjna: nie wolno zastępować znamion konkretnego typu ogólnym twierdzeniem, że zachowanie „wspierało terroryzm”.

Zbieg przepisów i opis czynu

Jedno zachowanie może naruszać kilka przepisów. Eksplozja może być jednocześnie usiłowaniem zabójstwa wielu osób, sprowadzeniem zdarzenia zagrażającego bezpieczeństwu powszechnemu i elementem wymuszenia. Kodeksowe reguły zbiegu pozwalają oddać pełną zawartość bezprawia bez tworzenia fikcji kilku niezależnych zdarzeń.

Charakter terrorystyczny nie pochłania podstawowego dobra. Bezpośrednie ofiary pozostają pokrzywdzonymi zabójstwa, uszkodzenia ciała lub wzięcia zakładnika. Określenie szerszego celu nie może przesłonić konkretnej śmierci, obrażenia, utraty wolności albo szkody.

Opis w sentencji powinien ujawniać fakty odpowiadające znamionom, a nie tylko formułę prawną. Zamiast dopisać „czyn miał charakter terrorystyczny”, trzeba wskazać, do jakiego poważnego zastraszenia, wymuszenia albo zakłócenia sprawca zmierzał oraz jakie zachowanie realizowało przestępstwo podstawowe.

To samo dotyczy aktu oskarżenia. Oskarżony musi wiedzieć, jaki cel ma odpierać i z jakich faktów oskarżyciel go wywodzi. Ogólna etykieta utrudnia obronę, kontrolę instancyjną oraz społeczne zrozumienie wyroku.

Skutki dla wymiaru kary

Artykuł 65 § 1 nakazuje stosować wobec sprawcy przestępstwa o charakterze terrorystycznym przepisy dotyczące wymiaru kary, środków karnych i środków probacyjnych przewidziane wobec multirecydywisty z art. 64 § 2. Nie oznacza to, że sprawca zostaje recydywistą ani że trzeba wykazać wcześniejsze skazanie. Ustawodawca odsyła do określonego reżimu konsekwencji z uwagi na charakter aktualnego czynu.¹

Po licznych zmianach części ogólnej dokładny skutek trzeba wyliczać według prawa obowiązującego w czasie czynu, z uwzględnieniem zasady ustawy względniejszej. Nie należy bez sprawdzenia kopiować formuł z wyroku wydanego pod wcześniejszym brzmieniem art. 64. Obecnie regulacja multirecydywy przewiduje podwyższone granice w określony sposób, a art. 38 ogranicza maksymalny wymiar kary nadzwyczajnie obostrzonej.

Charakter terrorystyczny wyłącza możliwość zastosowania art. 37a, czyli zastąpienia w określonych warunkach krótkiej kary pozbawienia wolności grzywną lub ograniczeniem wolności. Wykonanie i możliwość warunkowego zwolnienia mogą również zależeć od przepisów odnoszących się do sprawcy z art. 64 § 2 za pośrednictwem art. 65.

Surowszy reżim nie zwalnia sądu z indywidualizacji. Stopień winy, społeczna szkodliwość, skutki, zachowanie po czynie, stan zdrowia i pozostałe dyrektywy nadal wymagają oceny w granicach prawa. Ograniczona poczytalność może uzasadniać nadzwyczajne złagodzenie, jeżeli spełnione są ustawowe przesłanki. Etykieta terrorystyczna nie tworzy jednej obowiązkowej liczby lat dla wszystkich czynów.

Obowiązek zawiadomienia

Artykuł 240 § 1 obejmuje osobę mającą wiarygodną wiadomość o karalnym przygotowaniu, usiłowaniu lub dokonaniu między innymi przestępstwa o charakterze terrorystycznym. Brak niezwłocznego zawiadomienia organu powołanego do ścigania może sam stanowić przestępstwo zagrożone karą do trzech lat.¹

„Wiarygodna wiadomość” nie oznacza każdej plotki ani obowiązku samodzielnego prowadzenia śledztwa. Z drugiej strony nie trzeba mieć prawomocnego wyroku w sprawie planowanego czynu. Ocena dotyczy jakości i treści posiadanej informacji, a wyjątki oraz klauzule z kolejnych paragrafów art. 240 muszą być czytane łącznie z podstawowym obowiązkiem.

W praktyce przepis ma znaczenie dla bliskich, współpracowników i osób, którym ujawniono plan. Nie należy jednak używać go do tworzenia społecznego obowiązku zgłaszania radykalnych poglądów. Informacja musi dotyczyć karalnego stadium konkretnego przestępstwa, nie samej ideologii lub kontrowersyjnej wypowiedzi.

Jurysdykcja poza Polską

Artykuł 110 § 1 przewiduje stosowanie polskiej ustawy karnej do cudzoziemca, który popełnił za granicą przestępstwo o charakterze terrorystycznym. Jest to szczególne rozszerzenie jurysdykcji obok ochrony interesów Polski, jej obywateli i podmiotów. Dalsze przepisy regulują między innymi podwójną karalność oraz zobowiązania wynikające z umów międzynarodowych.

Sąd Najwyższy w sprawie ekstradycyjnej dotyczącej wydania do Federacji Rosyjskiej podkreślił, że odmowa ekstradycji z uwagi na ryzyko naruszenia praw człowieka nie musi oznaczać bezkarności. Wskazał art. 110 § 1 oraz zobowiązania międzynarodowe jako podstawy wymagające rozważenia postępowania w Polsce.¹⁰

Jurysdykcja nie przesądza winy ani nie rozwiązuje problemu dowodów z obszaru konfliktu. Trzeba ustalić prawo właściwe, autentyczność materiału, status osób i czynów, możliwość przesłuchania świadków oraz prawo obrony. Artykuł „Od informacji wywiadowczej do dowodu” omawia tę granicę procesową.

Nie należy mylić krajowej jurysdykcji z twierdzeniem, że terroryzm jako taki jest jedną zbrodnią międzynarodową podlegającą zawsze sądzeniu w każdym państwie. Zależności między konwencjami sektorowymi, prawem krajowym i Statutem Rzymskim wyjaśnia artykuł „Czy terroryzm jest zbrodnią międzynarodową”.

„Zdarzenie” i „przestępstwo” to różne progi

Ustawa o działaniach antyterrorystycznych definiuje zdarzenie o charakterze terrorystycznym jako sytuację, co do której istnieje podejrzenie, że powstała wskutek przestępstwa z art. 115 § 20, albo zagrożenie zaistnienia takiego przestępstwa. Służy to uruchamianiu kompetencji i koordynacji przy niepełnej wiedzy.¹¹

Przestępstwo o charakterze terrorystycznym jest natomiast ustaleniem odpowiedzialności karnej konkretnej osoby. Wymaga pełnego zestawu znamion i właściwego standardu dowodu. Służby mogą poprawnie reagować na możliwy zamach, choć później okaże się, że sprawca działał z motywu osobistego. Sąd może też ostatecznie ustalić cel terrorystyczny, którego nie dało się odpowiedzialnie ogłosić w pierwszych godzinach.

Publiczne komunikaty powinny zachowywać ten rozwój wiedzy. „Służby badają możliwy charakter terrorystyczny” nie znaczy „sprawca jest terrorystą”. „Prokurator przedstawił zarzut” nie znaczy „sąd skazał”. Jeżeli hipoteza zostanie wykluczona, korekta powinna być równie widoczna jak pierwotna informacja.

Szczególne uprawnienia, stopnie alarmowe i podział odpowiedzialności będą przedmiotem artykułu „Polska ustawa o działaniach antyterrorystycznych”. Tutaj granica jest prosta: operacyjna ostrożność może wyprzedzać procesową pewność, ale nie może jej zastępować.

Trzy polskie sprawy jako lekcja konstrukcji

Plan ataku na konstytucyjne organy

W sprawie zakończonej postanowieniem Sądu Najwyższego z 17 kwietnia 2018 r. opis zarzutów łączył przygotowania do gwałtownej ingerencji w konstytucyjne organy z zamiarem sprowadzenia eksplozji zagrażającej wielu osobom i mieniu. Terrorystyczny charakter wynikał z deklarowanego celu wywołania poważnych zakłóceń ustrojowych, a nie z samego zainteresowania materiałami wybuchowymi.⁶

Sprawa pokazuje też znaczenie form stadialnych i zjawiskowych. Część zachowań kwalifikowano jako usiłowane podżeganie, część jako karalne przygotowanie. Nie powstał jeden niepodzielny zarzut „planowania terroryzmu”; kwalifikacja była zbudowana z przepisów opisujących konkretne zachowania.

Wrocławski autobus i żądanie złota

W sprawie rozpoznanej przez Sąd Apelacyjny we Wrocławiu sprawca połączył żądanie wydania złota z komunikatem o kolejnych urządzeniach oraz pozostawieniem aktywnego urządzenia w autobusie. Sąd utrzymał kwalifikacje obejmujące usiłowanie wymuszenia, usiłowanie zabójstwa wielu osób, sprowadzenie niebezpieczeństwa i charakter terrorystyczny.⁷

Najważniejszą lekcją nie jest metoda ataku, lecz struktura zamiaru. Korzyść majątkowa nie wykluczyła celu poważnego zastraszenia. Równolegle sąd oceniał ograniczoną poczytalność i jej wpływ na karę. Przypadek obala zarówno założenie, że terroryzm musi mieć spójną ideologię, jak i założenie, że nietypowy stan psychiczny automatycznie usuwa kierunkowy cel.

Finansowanie i grupa

Sąd Okręgowy w Białymstoku informował w 2017 r. o wyroku dotyczącym gromadzenia i przekazywania pieniędzy oraz mienia na rzecz członków struktur Emiratu Kaukaskiego. Trzech oskarżonych skazano za udział w grupie mającej na celu popełnienie przestępstw o charakterze terrorystycznym oraz finansowanie, jednego uniewinniono. W chwili komunikatu wyrok nie był prawomocny.¹²

Ta informacja pokazuje indywidualizację: wspólne tło nie doprowadziło do identycznego wyniku wobec wszystkich oskarżonych. Pokazuje też różnicę między odpowiedzialnością za centralny zamach a odpowiedzialnością za grupę i finansowanie. Opis wspieranych czynów służył ustaleniu celu grupy i przeznaczenia środków.

Przypadki graniczne

Atak z pobudek osobistych, który wywołuje masowy lęk

Sprawca detonuje urządzenie w miejscu publicznym, aby zabić konkretną osobę, z którą pozostaje w konflikcie. Przewiduje panikę i liczne obrażenia, ale materiał nie pokazuje, że chce poważnie zastraszyć szerszą grupę, przymusić organ albo destabilizować system. Może odpowiadać za usiłowanie zabójstwa i niebezpieczeństwo powszechne, lecz społeczny strach nie wystarczy do art. 115 § 20.

Sabotaż dla protestu

Aktywista uszkadza mienie, aby nagłośnić postulat. Jeżeli właściwy typ nie osiąga progu sankcji albo celem jest wyłącznie rozgłos i ekonomiczna szkoda konkretnej spółki, kwalifikacja terrorystyczna nie powstaje. Inaczej należałoby oceniać dowody planu systemowego zakłócenia gospodarki, ale słowo „systemowy” wymaga treści, skali i zamiaru, nie retorycznej przesady.

Ostrzeżenie przed cudzym zamachem

Osoba przekazuje instytucji wiarygodną informację o przygotowywanym ataku, aby mu zapobiec. Treść zawiera opis groźnego czynu, lecz funkcja komunikatu nie jest groźbą. Wyrwanie słów z kontekstu mogłoby zamienić sygnalistę w podejrzanego. Należy badać autorstwo planu, cel wiadomości i sposób, w jaki odbiorca miał ją rozumieć.

Fałszywy alarm dla uniknięcia obowiązku

Uczeń albo pracownik wysyła fałszywy alarm, aby odwołać egzamin czy zmianę. Może zrealizować art. 224a i wywołać kosztowną akcję. To nie przesądza celu poważnego zastraszenia wielu osób. Zamiar krótkiego zakłócenia konkretnej czynności jest czym innym niż zamiar terrorystyczny, nawet jeśli zachowanie jest społecznie niebezpieczne.

Groźba skierowana do rządu

Autor żąda zmiany polityki pod groźbą ataku na ludność. Drugi cel może być widoczny, ale nadal trzeba ustalić przestępstwo podstawowe, formę groźby, jej adresata, znamiona i sankcję. Art. 115 § 20 nie wypełnia automatycznie luk części szczególnej.

Legalny, radykalny protest

Organizatorzy zapowiadają blokadę, strajk i polityczny koszt dla rządu. Dążą do zmiany decyzji, lecz korzystają z pokojowych środków. Sam cel wpłynięcia na organ nie wystarcza, ponieważ brak kwalifikującego się czynu zabronionego. Prawo antyterrorystyczne nie może służyć do zamiany obywatelskiego nacisku w przemoc.

Najczęstsze błędy

Zaczynanie od słowa „terrorysta”

Etykieta osoby zastępuje analizę czynu. Poprawna kolejność prowadzi od zachowania i przepisu podstawowego przez próg sankcji do szczególnego celu. Biografia i afiliacja są dowodami kontekstowymi.

Mylenie przewidywanego strachu z celem zastraszenia

Wiele ciężkich przestępstw wywołuje strach. Sprawca może go przewidywać i akceptować, nie dążąc do niego jako do celu. Artykuł 115 § 20 wymaga więcej niż zamiaru ewentualnego wobec społecznego skutku.

Wyprowadzanie celu wyłącznie z metody

Materiały wybuchowe, broń, podpalenie lub cyberatak mogą służyć wielu przestępstwom. Metoda mówi o zdolności i możliwej szkodzie, ale nie zawsze o tym, co sprawca chciał osiągnąć wobec publiczności lub państwa.

Automatyczne wykluczanie celu przez zysk

Sprawca może używać zastraszenia wielu osób jako narzędzia uzyskania pieniędzy. Współistnienie celów trzeba udowodnić, a nie rozstrzygać na podstawie schematu „ideologia albo zysk”.

Traktowanie reakcji służb jak dowodu winy

Ewakuacja i mobilizacja są racjonalną odpowiedzią na niepewne zagrożenie. Nie potwierdzają jeszcze autorstwa, zdolności ani celu komunikatu. W przeciwnym razie ostrożność instytucji sama produkowałaby znamiona przestępstwa.

Przenoszenie celu między osobami

Wiedza lidera nie jest wiedzą kierowcy, tłumacza ani właściciela rachunku. W każdym przypadku trzeba wykazać rolę, zamiar i świadomość. Bliskość społeczna nie jest formą współdziałania.

Używanie definicji jako sankcji dla groźby

Końcowe słowa art. 115 § 20 nie zwalniają z odnalezienia typu czynu zabronionego zagrożonego karą. Problem redakcyjny groźby należy ujawnić, a nie rozwiązywać na niekorzyść oskarżonego przez analogię.

Minimalny standard analizy prawnej

Przed zastosowaniem art. 115 § 20 opis sprawy powinien pozwalać odpowiedzieć na kilka odrębnych pytań. Jaki dokładnie czyn z części szczególnej zarzuca się sprawcy i czy wykazano wszystkie jego znamiona? Jaka była górna granica ustawowego zagrożenia według prawa właściwego w czasie czynu? Który z trzech celów ma zostać przypisany, do jakiej publiczności, organu lub struktury się odnosił i jakie fakty o nim świadczą? Czy materiał dowodzi celu, czy tylko przewidywania skutku? Jakie wyjaśnienia alternatywne zbadano?

Następnie trzeba określić stadium czynu, formę współdziałania i indywidualny zakres zamiaru każdej osoby. Jeżeli sprawa dotyczy groźby, należy wskazać przepis części szczególnej i wykazać jego znamiona, w tym wymagania dotyczące adresata, obawy lub skutku instytucjonalnego. Jeżeli zarzut dotyczy grupy, szkolenia, podróży albo finansowania, nie wolno podstawiać znamion centralnego zamachu w miejsce znamion typu powiązanego.

Na końcu opis powinien oddzielić status procesowy: hipotezę służb, zarzut prokuratora, ustalenie sądu pierwszej instancji i prawomocny wyrok. Powinien też wskazać, według jakiego brzmienia ustawy obliczono konsekwencje art. 65 oraz czy późniejsza zmiana prawa była względniejsza dla sprawcy.

To nie jest test punktowy. Brak przestępstwa podstawowego, progu sankcji albo dowodu celu jest brakiem znamienia, którego nie można zrekompensować liczbą niepokojących treści, rozgłosem ani oceną moralną oskarżonego.

Zasada określoności i wykładnia zawężająca

Artykuł 42 ust. 1 Konstytucji chroni przed odpowiedzialnością za zachowanie, które nie było ustawowo zabronione pod groźbą kary. Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie łączy tę zasadę z wymogiem dostatecznej określoności norm represyjnych i ochroną jednostki przed arbitralnością.¹³

Pojęcia „poważny”, „wiele osób”, „ustrój” i „gospodarka” pozostawiają przestrzeń wykładni. Sama obecność pojęcia ocennego nie przesądza niekonstytucyjności. Sąd musi jednak nadać mu treść możliwą do uzasadnienia, przewidywalną i związaną z funkcją przepisu. Nie może rozszerzać normy analogią na zachowania, które wydają się równie groźne, lecz nie spełniają brzmienia ustawy.

Szczególnej ostrożności wymagają groźba i próg sankcji dla typów o karze surowszej niż terminowe pozbawienie wolności. Krytyka legislacyjna nie oznacza, że każdy wyrok jest wadliwy. Oznacza, że uzasadnienie powinno ujawnić przyjętą wykładnię, argument systemowy i granice, zamiast przedstawiać sporny wniosek jako oczywistość.

Wykładnia zgodna z dyrektywą unijną ma swoje granice w sprawie karnej. Może pomóc wybierać spośród dopuszczalnych znaczeń, lecz nie może samodzielnie rozszerzać odpowiedzialności jednostki. Dyrektywa wiąże państwo co do rezultatu, a zakaz i kara muszą wynikać z prawa krajowego.

Standard końcowy

Przestępstwo o charakterze terrorystycznym w polskim prawie jest kwalifikacją konkretnego czynu, nie oceną tożsamości sprawcy. Najpierw musi istnieć przestępstwo podstawowe o odpowiednio wysokiej górnej granicy kary. Następnie trzeba wykazać jeden z trzech kierunkowych celów. Ideologia, organizacja, metoda i rozgłos mogą być dowodami, ale żaden z tych elementów sam nie zastępuje ustawowych znamion.

Skutek może nie nastąpić, a cel terrorystyczny nadal może charakteryzować usiłowanie. Przygotowanie jest karalne tylko na wyraźnej podstawie. Odpowiedzialność współdziałających trzeba indywidualizować. Przestępstwa finansowania, grupy, szkolenia i podróży zachowują własne znamiona i nie powinny być stapiane w jedną kategorię.

Najtrudniejsza pozostaje groźba. Ustawodawca chciał objąć nią definicję, ale nie stworzył w art. 115 § 20 samodzielnej sankcji, a klasyczna groźba karalna nie zawsze pasuje do publicznego komunikatu wobec zbiorowości. Odpowiedzialna wykładnia wskazuje ten problem i opiera zarzut na konkretnym typie z części szczególnej, zamiast uzupełniać prawo analogią.

Surowe konsekwencje art. 65, rozszerzona jurysdykcja i obowiązek zawiadomienia uzasadniają wysoki standard precyzji. Dobra kwalifikacja pozwala prześledzić drogę od faktu do przepisu i od dowodu do wniosku o celu. Jeżeli tej drogi nie da się pokazać, słowo „terrorystyczny” nie powinno jej zastępować.

Źródła