Dzieci i młodzież

Najważniejsze wnioski

• Osoba poniżej osiemnastego roku życia nie jest pomniejszonym dorosłym uczestnikiem programu. Rozwój, zależność od opiekunów, szkoła, prawo dziecka i zdolność do decyzji zmieniają cały model pracy.
• „Dzieci związane z ekstremizmem” nie tworzą jednej grupy. Dziecko może być celem propagandy, krewnym sprawcy, świadkiem, osobą przewożoną do strefy konfliktu, rekruterem rówieśników, wykonawcą zadania, pokrzywdzonym albo sprawcą czynu.
• Status ofiary i odpowiedzialność za szkodę mogą współistnieć. Ochrona przed eksploatacją nie wymaga udawania, że dziecko nic nie zrobiło; odpowiedzialność nie uzasadnia pominięcia krzywdy i rozwoju.
• Rekrutacja dzieci obejmuje nie tylko walkę. Grupy wykorzystują je do propagandy, obserwacji, logistyki, zbierania pieniędzy, przenoszenia materiałów, kontaktu online i budowania prestiżu.
• Określenie „dobrowolnie dołączył” wymaga dużej ostrożności. Wybór dziecka może być kształtowany przez rodzinę, przemoc, zależność, indoktrynację, brak alternatywy, status i presję rówieśniczą.
• Adolescencja sprzyja poszukiwaniu autonomii, intensywnych więzi, znaczenia i statusu. Nie jest chorobą ani przyczyną terroryzmu. Te same procesy mogą prowadzić do aktywizmu, sztuki, sportu i pozytywnego ryzyka.
• Rówieśnicy mogą zwiększać skłonność do ryzyka, ale są też ważnym zasobem odejścia. Program powinien tworzyć bezpieczną grupę, a nie tylko usuwać „złych znajomych”.
• Trauma może wpływać na sen, pobudzenie, zaufanie, uwagę i zachowanie. Nie dowodzi ideologicznego zaangażowania i nie wyjaśnia każdego czynu.
• Dobro dziecka nie jest etykietą pozwalającą dorosłym decydować bez dziecka. Wymaga indywidualnej oceny, wysłuchania jego zdania i wyjaśnienia, jak zostało uwzględnione.
• Rodzic może być zasobem, osobą bezradną, sprawcą przemocy, rekruterem albo sam potrzebować ochrony. „Praca z rodziną” zaczyna się od oceny bezpieczeństwa, nie od wspólnej sesji.
• Szkoła jest miejscem normalizacji życia, relacji i obserwacji funkcjonowania. Nie powinna ujawniać historii dziecka większej liczbie osób, niż wymaga bezpieczeństwo i edukacja.
• Kontakt z policją, sądem i mediami może wywołać wtórną wiktymizację. Przesłuchanie, transport, ujawnienie tożsamości i wielokrotne opowiadanie historii muszą być projektowane z myślą o dziecku.
• Program nie powinien nagradzać jedynie poprawnego języka dorosłych. Mierzy się zachowanie, relacje, naukę, samoregulację, zdolność proszenia o pomoc i bezpieczne podejmowanie decyzji w czasie.
• Izolacja i pozbawienie wolności mogą pogarszać rozwój oraz reintegrację. Jeżeli są prawnie konieczne, powinny trwać najkrócej, zachować edukację, ochronę i kontakt z bezpiecznym opiekunem.
• Przejście do usług dla dorosłych jest okresem ryzyka systemowego. Osiemnaste urodziny nie kończą traumy, nie tworzą mieszkania i nie przenoszą automatycznie zaufania.
• Program powinien wzmacniać sprawczość bez oddawania dziecku odpowiedzialności za naprawę całego systemu rodzinnego.

Kogo obejmuje ten artykuł

Słowo „dziecko” w standardach praw dziecka oznacza zasadniczo osobę poniżej osiemnastu lat, ale etap rozwojowy ma znaczenie. Inaczej pracuje się z:

• siedmiolatkiem powtarzającym słowa rodzica;
• dwunastolatkiem tworzącym memy;
• piętnastolatkiem rekrutowanym przez grupę;
• siedemnastolatkiem, który przygotował czyn;
• dziewiętnastolatkiem nadal korzystającym z usługi przejściowej.

Nie należy opierać planu wyłącznie na dacie urodzenia. Trzeba uwzględnić:

• rozwój poznawczy;
• emocje;
• komunikację;
• niepełnosprawność;
• doświadczenia;
• zależność;
• kulturę;
• tożsamość;
• realną rolę;
• prawo właściwe sprawie.

Dziecko nie ma jednej roli

Osoba narażona na propagandę

Ogląda, komentuje lub otrzymuje materiał. Może być:

• zaciekawiona;
• zaszokowana;
• przeciwna;
• ironiczna;
• samotna;
• aktywnie przekonana;
• przymuszana;
• badająca temat.

Sam kontakt nie rozstrzyga.

Członek rodziny

Może:

• słyszeć rozmowy;
• przechowywać tajemnicę;
• być używany jako osłona;
• kochać rodzica i odrzucać jego działania;
• przejąć język domu;
• obawiać się służb;
• chronić młodsze rodzeństwo.

Nie należy wymagać, aby natychmiast potępił bliską osobę jako dowód bezpieczeństwa.

Świadek i pokrzywdzony

Może doświadczać:

• przemocy;
• nalotu;
• bombardowania;
• śmierci;
• przymusu;
• zaniedbania;
• głodu;
• zatrzymania;
• nękania;
• medialnego ujawnienia.

Osoba wykorzystana

Grupa może używać dziecka jako:

• symbolu;
• propagandzisty;
• kuriera;
• obserwatora;
• zbierającego środki;
• rekrutera;
• wykonawcy przemocy;
• małżonka;
• źródła dostępu;
• uczestnika operacji cyfrowej.

UNODC zaleca, aby pojęcie rekrutacji obejmowało dzieci poniżej osiemnastu lat, procesy przymusowe i określane jako dobrowolne oraz role bojowe i pomocnicze.¹

Sprawca

Dziecko może:

• grozić;
• nawoływać;
• nękać;
• rekrutować;
• szkolić;
• planować;
• dokonać przemocy.

Ochrona dziecka nie oznacza negowania pokrzywdzonych. Odpowiedź powinna jednak pozostać rozwojowa, proporcjonalna i nastawiona na reintegrację.

„Dobrowolne” dołączenie

Międzynarodowe standardy dotyczące dzieci związanych z siłami i grupami zbrojnymi przyjmują szeroką perspektywę ochronną. Paris Principles obejmują dzieci wykorzystywane w wielu rolach, nie tylko uczestniczące bezpośrednio w walce.²

Gdy nastolatek mówi „sam chciałem”, trzeba wysłuchać go poważnie, ale zbadać:

• wiek pierwszego kontaktu;
• relację z rekruterem;
• przemoc;
• zależność ekonomiczną;
• rolę rodziny;
• alternatywy;
• groźby odejścia;
• informację dostępną w chwili decyzji;
• nagrody statusowe;
• presję rówieśników;
• możliwość wycofania.

Sprawczość bez obwiniania

Dziecko może mieć cele i dokonywać wyborów w ograniczonym polu. Całkowite przedstawienie go jako biernego przedmiotu:

• odbiera głos;
• utrudnia pracę nad odpowiedzialnością;
• ignoruje krzywdę innych;
• może być przez dziecko odrzucane.

Z kolei język pełnej dorosłej dobrowolności pomija asymetrię z dorosłym rekruterem i rozwojową podatność.

Rozwój

Autonomia

Nastolatek chce:

• decydować;
• odróżnić się od rodziny;
• należeć;
• być traktowany poważnie;
• działać;
• sprawdzać granice.

Grupa oferuje gotową dorosłość: tajemnicę, rolę, misję, język odwagi i uznanie. Program nie odpowie skutecznie wyłącznie kolejną kontrolą dorosłych.

Tożsamość

Eksploracja poglądów, religii i przynależności jest normalna. Zmiana:

• stroju;
• muzyki;
• języka;
• grupy;
• praktyk;
• polityki;

nie jest sama w sobie patologią. Pytanie brzmi, czy tożsamość zostaje związana z dehumanizacją, przymusem, zamknięciem i przemocą.

Czas i nagroda

Odległa kara lub obietnica stabilnego życia za kilka lat może przegrywać z:

• natychmiastowym uznaniem;
• statusem;
• ekscytacją;
• uwagą;
• grupową aprobatą;
• ochroną.

Interwencja potrzebuje celów krótkich i namacalnych, nie tylko abstrakcyjnej wizji przyszłości.

Rówieśnicy

Eksperymentalne badanie Margo Gardner i Laurence’a Steinberga pokazało, że obecność rówieśników zwiększała podejmowanie ryzyka szczególnie u adolescentów i młodych osób, słabiej niż u dorosłych.³ Nie należy wyprowadzać z jednego eksperymentu prognozy terrorystycznej. Wynik przypomina, że zachowanie w spokojnym gabinecie może różnić się od działania na grupowym czacie.

Unikać neurodeterminizmu

„Niedojrzały mózg” nie oznacza:

• braku odpowiedzialności;
• niezdolności do rozumowania;
• nieuchronnego ryzyka;
• tego samego poziomu rozwoju u wszystkich;
• możliwości odczytania intencji ze skanu.

Rozwój uzasadnia dostosowanie procedury i większy nacisk na środowisko.

Etap rozwojowy zmienia interwencję

Młodsze dziecko

Młodsze dziecko może:

• powtarzać zasłyszane zdanie bez rozumienia;
• myśleć kategoriami konkretu;
• łączyć lojalność z posłuszeństwem;
• bać się konsekwencji dla rodzica;
• używać zabawy do odtwarzania zdarzeń;
• nie rozumieć czasu i kolejności;
• przyjmować fantazję jako część opowieści.

Praca opiera się bardziej na:

• bezpieczeństwie;
• stabilnym opiekunie;
• zabawie;
• rutynie;
• prostym języku;
• szkole;
• obserwacji funkcjonowania;
• krótkich spotkaniach.

Nie należy prowadzić z małym dzieckiem sporu politycznego ani wymagać definicji pojęć, które powtarza.

Wczesna adolescencja

Wzrasta znaczenie:

• grupy;
• wstydu;
• statusu;
• wyglądu;
• tajemnicy;
• intensywnych emocji;
• poszukiwania reguł;
• porównania z innymi.

Praktyk powinien uważać, aby program nie stał się publicznym znakiem „inności”. Spotkanie w szkole, osobny transport lub widoczny funkcjonariusz mogą ujawnić sprawę rówieśnikom.

Późna adolescencja

Starszy nastolatek może:

• formułować spójną ideologię;
• organizować innych;
• podejmować pracę;
• prowadzić relację romantyczną;
• planować podróż;
• mieć zaawansowane kompetencje cyfrowe;
• zbliżać się do pełnej odpowiedzialności prawnej.

Interwencja powinna traktować go poważnie, zwiększać udział w decyzjach i przygotowywać dorosłość. Nadal nie może pomijać zależności, rozwoju oraz możliwości eksploatacji.

Wiek rozwojowy i kalendarzowy

Trauma, zaniedbanie, edukacyjna przerwa, niepełnosprawność lub długie życie w instytucji mogą sprawić, że umiejętności są nierówne. Siedemnastolatek może sprawnie obsługiwać szyfrowaną komunikację, a jednocześnie nie potrafić planować posiłku, ocenić umowy i regulować konfliktu. Plan bada konkretne zdolności zamiast nadawać jedną etykietę „dojrzały” albo „niedojrzały”.

Płeć, seksualność i relacje

Grupy mogą oferować młodym:

• rolę wojownika;
• ochronę „honoru”;
• romantyczną więź;
• obietnicę małżeństwa;
• przyjęcie po odrzuceniu;
• sztywną odpowiedź na niepewność płciową;
• zemstę za upokorzenie;
• poczucie dorosłej męskości lub kobiecości.

Dziewczęta

Nie należy zakładać, że są wyłącznie biernymi ofiarami. Mogą:

• rekrutować;
• tworzyć propagandę;
• organizować logistykę;
• popierać przemoc;
• doświadczać przymusu;
• próbować uzyskać status lub relację.

Ocena powinna obejmować zarówno sprawczość, jak i przemoc seksualną, reprodukcyjną, przymus małżeński oraz zależność ekonomiczną.

Chłopcy

Nie należy automatycznie traktować ich jako dojrzałych bojowników. Mogli:

• zostać zabrani przez rodzica;
• być szkoleni pod przymusem;
• obserwować przemoc;
• wykonywać zadania;
• doświadczać przemocy seksualnej;
• ukrywać lęk pod agresją.

Presja na „twardość” może utrudniać ujawnienie krzywdy.

Młodzież LGBT

Może doświadczać:

• odrzucenia;
• szantażu;
• przemocy;
• bezdomności;
• podwójnego życia;
• propagandy obiecującej „oczyszczenie”;
• nienawiści ze strony ruchu.

Ujawnienie rodzinie bez zgody i oceny bezpieczeństwa może narazić młodą osobę. Praktyk nie powinien zakładać, że religijna tożsamość i orientacja tworzą prosty konflikt wymagający wyboru jednej z nich.

Ryzyko i zasoby ochronne

Czynniki, które mogą mieć znaczenie

• przemoc;
• krzywda;
• izolacja;
• grupa;
• dostęp;
• wcześniejsze zachowanie;
• kryzys;
• presja rodziny;
• propaganda;
• brak bezpiecznego dorosłego;
• wykluczenie szkolne;
• uzależnienie;
• fascynacja sprawcami;
• konkretne przygotowanie.

Nie są checklistą diagnostyczną.

Zasoby

• bezpieczny opiekun;
• nauczyciel;
• przyjaciel;
• zainteresowanie;
• szkoła;
• sport lub sztuka;
• zdolność refleksji;
• współczucie;
• plany;
• praktyka religijna odrzucająca przemoc;
• praca;
• mieszkanie;
• dostęp do pomocy.

Zasób jest realny tylko wtedy, gdy działa. Formalne zapisanie do szkoły nie chroni dziecka, które nie chodzi na zajęcia.

Formulacja

Powinna odpowiadać:

1. Jakie zachowanie nas niepokoi?
2. Jaką funkcję pełni?
3. Co je uruchamia?
4. Co podtrzymuje?
5. Kto ma wpływ?
6. Co chroni?
7. Jaką szkodę dziecko może wyrządzić?
8. Jakiej szkody może doznać?
9. Co można zmienić teraz?

Dobro dziecka

Dobro dziecka jest podstawowym kryterium, ale nie gotową odpowiedzią. Należy rozważyć:

• bezpieczeństwo;
• zdanie dziecka;
• tożsamość;
• rodzinę;
• zdrowie;
• edukację;
• rozwój;
• ciągłość relacji;
• skutki krótkie i długie;
• prawa innych osób.

Dokumentowanie

Decyzja powinna pokazać:

• jakie elementy rozważono;
• co powiedziało dziecko;
• jakie były alternatywy;
• dlaczego wybrano tę;
• jak ograniczono szkodę;
• kiedy nastąpi przegląd.

Samo zdanie „w najlepszym interesie dziecka” nie wystarcza.

Prawo dziecka do udziału

Wysłuchanie

Dziecko powinno otrzymać:

• informację adekwatną do wieku;
• czas;
• bezpieczne miejsce;
• możliwość zadania pytań;
• wsparcie komunikacyjne;
• wyjaśnienie skutków;
• informację zwrotną.

Udział nie oznacza ciężaru decyzji

Nie należy pytać dziecka:

Czy chcesz, żeby ojciec został aresztowany?

Można pytać:

• Czego się boisz?
• Z kim czujesz się bezpiecznie?
• Co ma się wydarzyć w szkole?
• Jak możemy z tobą rozmawiać?
• Czego nie rozumiesz?

Dorosły organ podejmuje decyzję i bierze odpowiedzialność.

Komunikacja

Trzeba uwzględnić:

• język;
• tłumacza;
• niepełnosprawność;
• neuroróżnorodność;
• traumę;
• wstyd;
• zależność od opiekuna;
• cyfrowy sposób komunikacji.

Ocena początkowa

Bezpieczeństwo natychmiastowe

• Czy trwa przemoc?
• Czy dziecko może zniknąć lub wyjechać?
• Czy ktoś je kontroluje?
• Czy ma dostęp do broni?
• Czy grozi sobie lub innym?
• Czy są młodsze dzieci?
• Czy potrzebuje lekarza?
• Czy bezpiecznie wróci do domu?

Historia

• warunki wychowania;
• szkoła;
• relacje;
• migracja;
• przemoc;
• straty;
• internet;
• kontakt z grupą;
• rola;
• wcześniejsze usługi;
• czyny;
• zainteresowania;
• mocne strony.

Aktualne funkcjonowanie

• sen;
• jedzenie;
• uwaga;
• nastrój;
• pobudzenie;
• samouszkodzenie;
• substancje;
• nauka;
• konflikty;
• relacja z opiekunem;
• zachowanie online.

Ideologia i przemoc

• co dziecko uważa;
• skąd zna treści;
• co rozumie;
• co jest cytatem;
• jak uzasadnia przemoc;
• kogo uważa za cel;
• czy ma plan;
• czy podjęło przygotowanie;
• co myśli o odejściu;
• czego się obawia.

Eksploatacja

• kto zainicjował;
• jaka jest różnica wieku;
• jakie są nagrody;
• jakie groźby;
• jakie zadania;
• czy materiał seksualny jest używany do szantażu;
• czy dziecko może odmówić;
• kto jeszcze jest narażony.

Niepełnosprawność i neuroróżnorodność

Niepełnosprawność nie jest czynnikiem terrorystycznym. Może jednak wpływać na:

• rozumienie komunikatu;
• odczytywanie intencji;
• potrzebę rutyny;
• podatność na obietnicę przyjaźni;
• impulsywność;
• komunikację;
• zdolność przewidywania konsekwencji;
• sposób przesłuchania;
• korzystanie z usług.

Ryzyko błędnej interpretacji

Szczególne zainteresowanie militariami, zapamiętywanie faktów, dosłowny język, nietypowy kontakt wzrokowy lub ograniczony afekt mogą zostać błędnie uznane za wskaźniki radykalizacji. Z drugiej strony diagnoza nie powinna służyć do automatycznego bagatelizowania konkretnego planu.

Potrzebne są:

• punkt odniesienia z codziennego funkcjonowania;
• specjalista znający dziecko;
• dostosowane pytania;
• czas;
• wsparcie komunikacyjne;
• sprawdzenie rozumienia;
• analiza zachowania i dostępu.

Racjonalne dostosowanie

Może oznaczać:

• łatwy tekst;
• obraz;
• plan spotkania;
• przerwę;
• znane miejsce;
• obecność wspierającej osoby;
• komunikację alternatywną;
• powtarzanie informacji;
• wolniejsze przekazanie.

Brak dostosowania może zostać pomylony z odmową współpracy.

Dziecko jako źródło informacji

Dziecko może znać dane ważne dla ochrony innych. Nie powinno być jednak traktowane głównie jako łatwiejsza droga do dorosłego podejrzanego.

Przed rozmową

Należy ustalić:

• cel;
• rolę rozmówcy;
• prawo do pomocy prawnej;
• obecność opiekuna;
• bezpieczeństwo opiekuna;
• rejestrację;
• zakres poufności;
• liczbę wcześniejszych rozmów;
• potrzeby komunikacyjne.

Sugestia i pamięć

Pamięć może być fragmentaryczna, a pytanie sugerujące może zmieniać odpowiedź. Praktyk powinien:

• zaczynać szeroko;
• unikać podsuwania nazwy;
• nie chwalić określonej wersji;
• nie powtarzać pytania aż do „właściwej” odpowiedzi;
• odróżnić własne słowa od zasłyszanych;
• zapisywać sposób pytania.

Konflikt lojalności

Dziecko może obawiać się, że prawda:

• pozbawi je rodzica;
• doprowadzi do aresztowania;
• narazi rodzeństwo;
• uczyni je zdrajcą;
• wywoła zemstę;
• zostanie opublikowana.

Trzeba wyjaśnić, że decyzje dorosłych organów nie są jego odpowiedzialnością.

Trauma

Trauma może przejawiać się jako:

• unikanie;
• agresja;
• zamrożenie;
• koszmary;
• czujność;
• odrętwienie;
• trudność pamięci;
• wstyd;
• regres;
• ryzykowanie;
• przywiązanie do sprawcy.

Podejście traumoinformowane

Obejmuje:

• bezpieczeństwo;
• przewidywalność;
• wybór;
• współpracę;
• wzmacnianie sprawczości;
• unikanie zbędnego powtarzania historii;
• stabilizację przed głęboką pracą.

Czego nie robić

• wymuszać szczegółowego opowiadania;
• zakładać, że niespójność oznacza kłamstwo;
• obiecywać szybkie „przepracowanie”;
• przedstawiać każdy gniew jako objaw;
• używać terapii do przesłuchania;
• uzależniać ochronę od ujawnienia.

WHO w wytycznych dla zdrowotnej odpowiedzi na krzywdzenie dzieci podkreśla wspierającą komunikację, ocenę bezpieczeństwa, ostrożne relacje z opiekunem i natychmiastową pomoc psychospołeczną.⁴

Rodzina

Możliwe układy

• bezpieczny rodzic i nieobecny sprawca;
• oboje rodzice wspierający grupę;
• rodzic nieświadomy;
• rodzic zastraszany;
• przemoc domowa;
• opiekun zastępczy;
• starsze rodzeństwo rekrutujące;
• konflikt między rodzinami;
• dziecko bez opiekuna.

Ocena opiekuna

• Czy chroni?
• Czy wierzy dziecku?
• Czy stosuje przemoc?
• Czy zna grupę?
• Czy potrafi wykonać plan?
• Czy wymaga wsparcia?
• Czy szanuje prywatność?
• Czy grozi odwetem?
• Czy zgadza się na pomoc?

Wspólna sesja

Jest możliwa, gdy:

• dziecko jest bezpieczne;
• cele są jasne;
• praktyk zna dynamikę;
• nie występuje przymus;
• istnieje możliwość rozmowy osobno;
• poufność jest wyjaśniona.

Nie jest właściwa jako automatyczny pierwszy krok przy przemocy lub podejrzeniu rekrutacji przez opiekuna.

Rodzeństwo

Nie należy traktować rodzeństwa jako dodatku. Może:

• wiedzieć więcej;
• być kolejnym celem;
• czuć zazdrość o uwagę;
• ponosić piętno;
• chronić;
• odtwarzać przemoc.

Każde dziecko wymaga osobnej oceny.

Opieka zastępcza i zmiana opiekuna

Oddzielenie od rodzica może być konieczne dla bezpieczeństwa, ale jest również stratą. Dziecko może jednocześnie:

• bać się rodzica;
• tęsknić;
• bronić go;
• czuć ulgę;
• obwiniać służby;
• testować nowego opiekuna;
• próbować wrócić.

Dobór miejsca

Należy rozważyć:

• bezpieczeństwo;
• rodzeństwo;
• język;
• religię;
• kulturę;
• szkołę;
• odległość;
• zdrowie;
• kompetencje opiekuna;
• ochronę danych;
• kontakt z rodziną;
• ryzyko presji grupy.

Idealne dopasowanie może nie istnieć. Trzeba zapisać kompromisy i plan wsparcia.

Przygotowanie opiekuna

Opiekun potrzebuje funkcjonalnej wiedzy:

• możliwe reakcje traumatyczne;
• reguły internetu;
• plan kontaktu;
• numery kryzysowe;
• leki;
• procedurę szkoły;
• zakazane i dozwolone relacje;
• sposób dokumentowania;
• wsparcie dla siebie.

Nie musi otrzymać całego materiału śledczego. Powinien znać konkretne zachowanie, którym ma zarządzać.

Kontakt z rodziną biologiczną

Może być:

• bezpośredni;
• nadzorowany;
• telefoniczny;
• pisemny;
• czasowo wstrzymany.

Decyzja uwzględnia zdanie dziecka, więź, bezpieczeństwo i możliwą presję. Kontakt nie powinien być nagrodą za poprawny pogląd ani karą za trudne zachowanie.

Zmiana miejsca

Każda nieplanowana zmiana może potwierdzać przekonanie, że dorośli odchodzą. Zanim do niej dojdzie, należy:

• spróbować dodatkowego wsparcia;
• wyjaśnić powód;
• przygotować dziecko;
• przekazać relację;
• zachować szkołę, jeśli możliwe;
• umożliwić bezpieczne pożegnanie;
• przejrzeć błąd systemu.

Szkoła

Powrót lub pozostanie w edukacji

Plan obejmuje:

• miejsce;
• poziom;
• braki;
• język;
• bezpieczeństwo;
• transport;
• osobę kontaktową;
• absencję;
• reakcję rówieśników;
• dane;
• media;
• zajęcia dodatkowe.

Minimum wiedzy

Nauczyciel przedmiotu może potrzebować wiedzieć, że dziecko:

• wymaga przerwy;
• ma kontakt do pedagoga;
• nie powinno być publicznie pytane o historię;
• może reagować na określony materiał.

Nie musi znać pełnych akt kontrterrorystycznych.

Normalność

Szkoła nie jest tylko miejscem monitoringu. Daje:

• rutynę;
• kompetencje;
• rówieśników;
• sukces;
• konflikt możliwy do naprawy;
• tożsamość ucznia zamiast „przypadku”.

Nękanie

Dziecko może być nękane jako:

• „terrorysta”;
• „dziecko terrorysty”;
• zdrajca;
• cudzoziemiec;
• informator.

Plan musi chronić, nie ujawniając więcej niż potrzeba.

Internet

Funkcje

Internet może dawać:

• grupę;
• uznanie;
• ideologię;
• zadania;
• romantyczną relację;
• szantaż;
• rozrywkę;
• edukację;
• pomoc;
• kontakt z bezpiecznymi rówieśnikami.

Nie sprowadzać do czasu ekranowego

Ważne jest:

• z kim;
• co robi;
• jaka rola;
• jaki poziom tajemnicy;
• czy otrzymuje polecenia;
• czy tworzy treści;
• czy przenosi kontakt;
• czy występuje groźba;
• co dzieje się po odłączeniu.

Ograniczenie urządzenia

Może być potrzebne, ale całkowite odcięcie:

• izoluje;
• blokuje naukę;
• przenosi użycie na ukryte konto;
• odbiera bezpieczne relacje;
• zwiększa konflikt z opiekunem.

Plan może obejmować:

• wspólne zasady;
• ustawienia;
• zatwierdzone kontakty;
• nocne przechowywanie;
• stopniowy dostęp;
• edukację;
• zgłaszanie niechcianego kontaktu;
• przegląd.

Materiał dowodowy

Rodzic lub mentor nie powinien samodzielnie prowadzić infiltracji ani rozsyłać materiału. Potrzebna jest instrukcja:

• nie odpowiadać, jeśli to niebezpieczne;
• nie usuwać pochopnie;
• zabezpieczyć urządzenie;
• skontaktować właściwy podmiot;
• chronić dziecko.

Projektowanie programu

RAN proponuje dla młodzieży w otwartym środowisku rozróżnienie prewencji pierwotnej, wtórnej i trzeciorzędowej oraz dopasowanie ograniczonych zasobów do właściwego poziomu i grupy.⁵

Rdzeń

• bezpieczna relacja;
• ocena;
• plan kryzysowy;
• opiekun;
• szkoła;
• zdrowie;
• rówieśnicy;
• aktywność;
• praca nad przemocą;
• ideologia tam, gdzie istotna;
• przegląd.

Relacja

Praktyk:

• dotrzymuje terminów;
• wyjaśnia rolę;
• nie udaje rówieśnika;
• nie zawstydza;
• stawia granice;
• przyznaje brak wiedzy;
• nie obiecuje tajemnicy bez wyjątków;
• nie wymaga wdzięczności.

Krótkie cele

Przykłady:

• trzy dni w szkole;
• noc bez kontaktu z grupą;
• bezpieczne spotkanie;
• naprawa dokumentu;
• ukończenie projektu;
• zgłoszenie wiadomości;
• rozwiązanie konfliktu bez groźby.

Sprawczość

Dziecko może wybierać:

• kolejność tematów;
• aktywność;
• formę kontaktu;
• bezpiecznego mentora;
• cel edukacyjny;
• część planu rodzinnego.

Nie wybiera, czy inni mają być chronieni przed bezpośrednią przemocą.

Jak wygląda pojedyncza sesja

Program dla dziecka może być długotrwały, lecz pojedyncze spotkanie powinno mieć czytelną strukturę.

Otwarcie

• przypomnienie roli;
• sprawdzenie bezpieczeństwa;
• informacja, co stanie się dziś;
• wybór jednego z tematów;
• powrót do poprzedniego ustalenia.

Praca

Może wykorzystywać:

• rozmowę;
• mapę relacji;
• oś czasu;
• obraz;
• scenkę;
• analizę postu;
• zadanie problemowe;
• plan tygodnia;
• aktywność ruchową.

Zamknięcie

• co było ważne;
• co dziecko zrozumiało;
• co praktyk musi przekazać;
• jedno zadanie;
• kontakt kryzysowy;
• termin.

Po sesji

Praktyk zapisuje:

• obserwację;
• słowa dziecka;
• zmianę;
• decyzję;
• dane przekazane;
• plan.

Nie powinien wyciągać wniosku o „poziomie deradykalizacji” z jednej udanej albo konfliktowej rozmowy.

Motywacja i opór

Odmowa może wynikać z:

• lojalności;
• strachu;
• wstydu;
• braku zaufania;
• nudy;
• przeciążenia usługami;
• działania opiekuna;
• niewłaściwego mentora;
• rzeczywistego poparcia dla grupy;
• normalnej potrzeby autonomii.

Odpowiedź

• wyjaśnić elementy obowiązkowe;
• zaoferować realny wybór;
• skrócić cel;
• zmienić formę;
• sprawdzić relację;
• usunąć praktyczną barierę;
• nie kupować udziału nieproporcjonalną nagrodą;
• nie interpretować każdej odmowy jako eskalacji.

Wzmocnienia

Nagroda może wspierać:

• regularność;
• wysiłek;
• naprawę;
• bezpieczne zgłoszenie;
• ukończenie zadania.

Nie powinna być zapłatą za deklarację przekonań ani tworzyć pozoru zmiany.

Praca nad ideologią

Najpierw ustalić funkcję

Ideologia może:

• dawać odpowiedź;
• łączyć z rodzicem;
• zapewniać status;
• uzasadniać gniew;
• porządkować traumę;
• wyznaczać moralność;
• być językiem grupy;
• dostarczać celu.

Metody

• pytania;
• analiza źródeł;
• perspektywa pokrzywdzonych;
• historia;
• praca nad odpowiedzialnością;
• edukacja medialna;
• wiarygodny doradca;
• kontakt z różnicą;
• alternatywne działanie.

Czego unikać

• publicznego egzaminu z umiarkowania;
• upokarzania religii;
• debaty w ostrym kryzysie;
• jednego podręcznika dla każdej ideologii;
• traktowania poprawnej odpowiedzi jako zmiany;
• konfrontowania dziecka z drastyczną propagandą.

Praca nad przemocą

Niezależnie od ideologii dziecko może potrzebować:

• rozpoznawania pobudzenia;
• przerwania sekwencji;
• rozwiązywania problemów;
• perspektywy innych;
• naprawy szkody;
• kontroli dostępu;
• planu konfliktu;
• ćwiczenia odmowy;
• reagowania na prowokację;
• bezpiecznego ujawnienia.

Odpowiedzialność

Nie polega na wymuszeniu zdania „to wszystko moja wina”. Obejmuje:

• co zrobiłem;
• kogo dotknęło;
• jakie miałem wybory;
• co ograniczało wybór;
• co mogę naprawić;
• jak nie powtórzyć;
• kto pomaga.

Rówieśnicy

Odejście od grupy

Może oznaczać:

• samotność;
• utratę statusu;
• groźby;
• wstyd;
• utratę partnera;
• brak aktywności;
• żałobę.

Zakaz kontaktu bez alternatywy pozostawia pustkę.

Pozytywna grupa

Powinna oferować:

• regularność;
• zadanie;
• odpowiedzialność;
• kompetencję;
• uznanie;
• zabawę;
• różnorodność;
• dorosłego opiekuna;
• drogę awansu bez przemocy.

Mentor rówieśniczy

Wymaga:

• selekcji;
• szkolenia;
• granic;
• ochrony;
• superwizji;
• zakazu tajnych zadań;
• wynagrodzenia;
• planu zakończenia.

Nie należy obciążać innego nastolatka odpowiedzialnością za zapobieżenie atakowi.

Zdrowie psychiczne

Ocena

• trauma;
• depresja;
• lęk;
• psychoza;
• neuroróżnorodność;
• niepełnosprawność;
• uzależnienie;
• samouszkodzenie;
• sen;
• rozwój;
• więź.

Leczenie nie jest karą

Nie kieruje się do psychiatry dlatego, że dziecko ma odrażający pogląd. Nie odmawia się leczenia dlatego, że sprawa ma wymiar bezpieczeństwa.

Poufność

Dziecko musi wiedzieć:

• co pozostaje w rozmowie;
• co może trafić do opiekuna;
• co do zespołu;
• kiedy trzeba chronić je lub innych;
• jak zobaczyć i poprawić zapis.

Zakres zależy od wieku, zdolności i prawa.

Wymiar sprawiedliwości

Komitet Praw Dziecka w komentarzu ogólnym nr 24 odnosi standardy wymiaru sprawiedliwości dla dzieci także do osób rekrutowanych i wykorzystywanych przez grupy niepaństwowe oznaczone jako terrorystyczne. Zaleca pełne stosowanie systemu dziecięcego do osób, które w chwili czynu nie ukończyły osiemnastu lat, i podkreśla reintegrację oraz szkodę pozbawienia wolności.⁶

Gwarancje

Dziecko potrzebuje:

• prawnika;
• informacji adekwatnej do wieku;
• tłumacza;
• ochrony przed samooskarżeniem;
• prywatności;
• szybkiego postępowania;
• udziału opiekuna, jeżeli bezpieczny;
• wysłuchania;
• odwołania.

Przesłuchanie

Powinno ograniczać:

• wielokrotne opowiadanie;
• sugestię;
• nocne godziny;
• długie sesje;
• zastraszanie;
• konfrontację ze sprawcą rekrutacji;
• ujawnienie danych.

UNODC ostrzega, że dzieci jako ofiary i świadkowie mogą doznać wtórnej wiktymizacji przez reakcję instytucji, szczególnie przy długim, wrogim przesłuchaniu lub konfrontacji z dorosłym sprawcą.¹

Dywersja

Jeżeli prawo i bezpieczeństwo pozwalają, alternatywa wobec formalnego postępowania może:

• ograniczyć piętno;
• utrzymać szkołę;
• umożliwić naprawę;
• szybciej uruchomić pomoc.

Nie oznacza bezczynności. Musi mieć plan, prawa i ocenę efektu.

Sprawiedliwość naprawcza

Może być rozważana tylko przy:

• dobrowolności;
• przygotowaniu;
• bezpieczeństwie;
• braku nacisku na pokrzywdzonego;
• kompetentnym prowadzeniu;
• możliwości wycofania.

Dziecko nie może oczekiwać przebaczenia.

Pozbawienie wolności

Jeżeli jest konieczne zgodnie z prawem, placówka powinna zapewnić:

• oddzielenie od dorosłych;
• ochronę przed rekrutacją;
• edukację;
• zdrowie;
• kontakt z bezpieczną rodziną;
• aktywność;
• indywidualny plan;
• skargę;
• przygotowanie wyjścia.

Izolacja

Długotrwała izolacja jest szczególnie szkodliwa dla rozwoju. Nie powinna być „terapią” ani automatyczną odpowiedzią na etykietę terrorystyczną.

Grupa rówieśnicza

Koncentracja dzieci może:

• skupić specjalistów;
• zapewnić program;
• wzmacniać status;
• tworzyć sieć;
• normalizować przemoc.

Rozproszenie może ograniczać sieć i pozostawić dziecko bez kompetentnej pomocy. Decyzja jest indywidualna i podlega przeglądowi.

Bezpieczeństwo bez upokorzenia

W sprawie o dużym ryzyku mogą być potrzebne:

• kontrola kontaktu;
• ograniczenie urządzeń;
• przeszukanie zgodne z prawem;
• ochrona transportu;
• zakaz spotkań;
• bezpieczna placówka;
• obecność policji.

Sposób wykonania wpływa na wynik. Dziecko powinno, w zakresie możliwym i bezpiecznym, wiedzieć:

• co się wydarzy;
• kto będzie obecny;
• dlaczego;
• co wolno;
• jak długo;
• gdzie złożyć skargę.

Kontrola osobista

Musi uwzględniać:

• godność;
• płeć;
• traumę;
• minimalny zakres;
• przeszkolony personel;
• brak widowni;
• dokumentację.

Publiczne skucie, fotografowanie lub niepotrzebna demonstracja siły może stać się dodatkowym urazem i źródłem piętna.

Plan po restrykcji

Ograniczenie powinno mieć:

• cel;
• podstawę;
• kryteria;
• przegląd;
• drogę złagodzenia;
• równoległą pomoc.

Sama kontrola nie tworzy rozwoju.

Dziecko powracające z obszaru konfliktu

To szczególny przypadek szerzej omówiony w artykule o zagranicznych bojownikach i rodzinach. Tutaj najważniejsze są zasady.

Nie zakładać wspólnego doświadczenia

Dziecko mogło:

• urodzić się na miejscu;
• zostać zabrane;
• wyjechać z rodzicem;
• być szkolone;
• nie uczestniczyć;
• stracić rodzinę;
• żyć w obozie;
• zmieniać opiekunów.

Pierwsze potrzeby

• tożsamość;
• opiekun;
• bezpieczeństwo;
• zdrowie;
• sen;
• jedzenie;
• język;
• dokumenty;
• spokojna ocena;
• plan szkoły.

RAN podkreśla w odniesieniu do powracających nastoletnich chłopców, że wielu było przymusowych świadkami lub uczestnikami przemocy, a zachowania wyglądające na ryzykowne mogą lepiej wyjaśniać adolescencja, niepewność i trauma niż radykalizacja.⁷

Informacja dla szkoły

Nie należy przekazywać etykiety „dziecko ISIS” całemu personelowi. Szkoła potrzebuje funkcjonalnych informacji i planu kryzysowego.

Dziecko urodzone w rodzinie ekstremistycznej

Nie „dziedziczy” ideologii ani winy. Może jednak:

• znać tylko jeden świat;
• powtarzać język;
• kochać opiekuna;
• nie rozumieć statusu prawnego;
• bać się zmiany;
• nie mieć dokumentów;
• doświadczać piętna.

Praca

• nowe doświadczenia bez wyśmiania starego świata;
• bezpieczne przywiązanie;
• język emocji;
• nauka;
• zabawa;
• kontakt z różnorodnością;
• stabilność;
• stopniowa narracja biograficzna.

Nie należy wymagać od małego dziecka teologicznego odrzucenia systemu.

Media i prywatność

Ujawnienie może prowadzić do:

• nękania;
• groźby;
• trwałego śladu cyfrowego;
• problemu szkoły;
• ataku na rodzinę;
• odtworzenia propagandowej tożsamości.

Zasady

• nie publikować danych;
• nie używać zdjęcia;
• ograniczyć liczbę rzeczników;
• zabezpieczyć akta;
• przeszkolić szkołę;
• przygotować odpowiedź na wyciek;
• zapewnić pomoc prawną;
• uwzględnić przyszłe prawo dziecka do własnej historii.

Historia dziecka nie jest własnością programu ani materiałem fundraisingowym.

Plan indywidualny

Domeny

1. bezpieczeństwo;
2. zdrowie;
3. opieka;
4. edukacja;
5. relacje;
6. internet;
7. odpowiedzialność;
8. ideologia;
9. aktywność;
10. przyszłość.

Każdy cel ma

• punkt wyjścia;
• działanie;
• właściciela;
• udział dziecka;
• termin;
• miarę;
• ryzyko uboczne;
• przegląd.

Przykład

Nie:

Zmniejszyć radykalizację.

Lepiej:

Przez cztery tygodnie uczestnik zgłasza mentorowi niechciany kontakt, korzysta z jednego zatwierdzonego urządzenia i dwa razy w tygodniu bierze udział w aktywności poza dawną siecią. Zespół mierzy kontakt, poczucie izolacji i próby obejścia.

Intensywność

Niski poziom

• zwykłe usługi;
• jeden koordynator;
• szkoła;
• wsparcie rodzica;
• przegląd.

Średni

• częstszy kontakt;
• mentor;
• terapia;
• plan cyfrowy;
• zespół;
• praca rodzinna.

Wysoki

• bezpośrednia ochrona;
• intensywna ocena;
• ograniczenie dostępu;
• specjalistyczne leczenie;
• działanie prawne;
• bezpieczne miejsce;
• częsty przegląd.

Intensywność zależy od potrzeb i ryzyka, nie od medialności nazwiska.

Trzy scenariusze

Dwunastolatek publikuje symbole grupy

Praktyk sprawdza:

• skąd je ma;
• czy rozumie;
• kto reaguje;
• czy otrzymuje zadania;
• czy jest nękany;
• jakie inne zachowania występują.

Możliwą reakcją jest edukacja, rozmowa z bezpiecznym opiekunem i obserwacja. Konkretna rekrutacja wymaga ochrony. Sam symbol nie przesądza.

Szesnastolatek grozi szkole

Należy:

• uruchomić ocenę zagrożenia;
• chronić cel;
• sprawdzić dostęp i plan;
• ocenić kryzys;
• zaangażować rodzica, jeśli bezpieczny;
• zapewnić prawnika;
• opracować powrót do edukacji;
• nie sprowadzać sprawy do poglądu.

Dziecko odmawia kontaktu z matką powracającą z grupy

Nie należy zakładać, że kontakt służy reintegracji. Trzeba zbadać:

• zdanie dziecka;
• wcześniejszą więź;
• przemoc;
• bezpieczeństwo;
• presję rodziny;
• możliwość kontaktu nadzorowanego;
• potrzebę terapii;
• rozstrzygnięcie właściwego organu.

Przejście do dorosłości

Ryzyka systemowe

• koniec opieki;
• zmiana terapeuty;
• utrata mieszkania;
• inne zasady danych;
• większa odpowiedzialność karna;
• przerwanie szkoły;
• nowe warunki;
• utrata mentora.

Plan zaczyna się wcześniej

Powinien obejmować:

• dokumenty;
• mieszkanie;
• dochód;
• edukację lub pracę;
• zdrowie;
• dorosłą usługę;
• relacje;
• warunki prawne;
• telefon kryzysowy;
• stopniowe przekazanie.

Ciepłe przekazanie

Młoda osoba poznaje nowego pracownika przed zakończeniem starej usługi. Wspólne spotkanie wyjaśnia:

• role;
• poufność;
• cele;
• co zostaje;
• co się zmienia;
• jak złożyć skargę.

Nie należy zamykać sprawy w dniu osiemnastych urodzin.

Zakończenie programu

Zakończenie nie powinno nastąpić wyłącznie dlatego, że:

• minął grant;
• dziecko osiągnęło wiek;
• mentor odchodzi;
• nie było incydentu;
• nauczyło się poprawnego języka.

Kryteria

Można rozważyć:

• bezpieczeństwo;
• stabilność opieki;
• funkcjonowanie szkolne;
• relacje;
• zdolność zgłaszania kontaktu;
• zachowanie w konflikcie;
• dostęp do dalszej pomocy;
• wykonanie planu odpowiedzialności;
• brak bieżącego przygotowania;
• zdanie dziecka.

Sesja zamykająca

Powinna:

• podsumować zmianę;
• nazwać trudności;
• przekazać plan nawrotu;
• wyjaśnić dane;
• podać kontakt;
• umożliwić pożegnanie;
• nie obiecywać, że problem nigdy nie wróci.

Powrót

Dziecko powinno wiedzieć, czy i jak może wrócić po:

• kontakcie rekrutera;
• kryzysie;
• zmianie szkoły;
• śmierci opiekuna;
• ujawnieniu w mediach;
• konflikcie rodzinnym.

Otwarte drzwi nie oznaczają bezterminowego monitorowania.

Kompetencje personelu

Podstawowe

• rozwój;
• prawa dziecka;
• trauma;
• ochrona;
• przemoc;
• ideologie;
• internet;
• rodzina;
• poufność;
• komunikacja.

Specjalistyczne

• przesłuchanie dziecka;
• ocena zagrożenia;
• terapia;
• opieka zastępcza;
• sprawiedliwość naprawcza;
• eksploatacja;
• praca z opiekunem;
• niepełnosprawność.

Postawa

Praktyk nie powinien:

• fascynować się historią;
• wymagać drastycznych szczegółów;
• używać żargonu;
• utożsamiać ciszy z winą;
• obiecywać wynik sądu;
• stawać się jedyną relacją.

Ewaluacja

Bezpieczeństwo

• przemoc;
• groźby;
• kontakt z rekruterem;
• przygotowanie;
• wiktymizacja;
• samouszkodzenie;
• stabilność opieki.

Rozwój

• szkoła;
• nauka;
• sen;
• zdrowie;
• samoregulacja;
• autonomia;
• relacje;
• aktywność.

Zaangażowanie

• dobrowolny kontakt;
• szczerość;
• zgłaszanie problemu;
• realizacja celu;
• zdolność refleksji;
• odrzucenie przemocy w działaniu.

Rodzina i system

• bezpieczeństwo rodzeństwa;
• kompetencja opiekuna;
• ciągłość;
• czas oczekiwania;
• liczba zmian pracownika;
• skargi;
• ujawnienia danych;
• stygmatyzacja.

Perspektywa dziecka

Należy zapytać:

• Czy rozumiesz plan?
• Czy czujesz się bezpiecznie?
• Kto cię słucha?
• Co pomaga?
• Co szkodzi?
• Czy wiesz, co dzieje się z informacją?
• Co zmieniłbyś?

Odpowiedź nie jest jedyną miarą, ale bez niej ewaluacja nie jest dzieckocentryczna.

Długi okres

Wynik może zmieniać się przy:

• nowej szkole;
• dojrzewaniu;
• kontakcie z rodziną;
• procesie;
• publikacji medialnej;
• odejściu opiekuna;
• osiemnastych urodzinach.

Potrzebna jest obserwacja dłuższa niż zakończenie modułu.

Checklista pierwszego kontaktu

• Ile dziecko ma lat i jaki jest etap rozwoju?
• Czy jest bezpieczne teraz?
• Kto jest opiekunem?
• Czy opiekun jest bezpieczny?
• Jaką rolę dziecko faktycznie pełniło?
• Jakiej szkody doznało?
• Jaką szkodę mogło wyrządzić?
• Co mówi własnymi słowami?
• Jakie ma mocne strony?
• Czy potrzebuje lekarza, prawnika lub tłumacza?
• Kto zna sprawę?
• Co powiemy dziecku po spotkaniu?

Checklista programu

• Czy program jest rozwojowy?
• Czy dziecko ma wybór w realnych obszarach?
• Czy istnieje bezpieczny dorosły?
• Czy szkoła jest częścią planu?
• Czy rodzeństwo oceniono osobno?
• Czy internet ma plan funkcjonalny?
• Czy ideologia jest związana z funkcją?
• Czy praca nad przemocą jest konkretna?
• Czy opiekun ma wsparcie?
• Czy dane są minimalizowane?
• Czy istnieje skarga?
• Czy przygotowujemy dorosłość?

Checklista decyzji

• Jak zastosowaliśmy dobro dziecka?
• Jak wysłuchaliśmy dziecka?
• Jakie alternatywy rozważono?
• Czy nie pomyliliśmy ofiary z brakiem odpowiedzialności?
• Czy nie potraktowaliśmy odpowiedzialności jak dorosłej?
• Czy ograniczenie jest konieczne?
• Jak długo?
• Kiedy przegląd?
• Kto chroni pokrzywdzonych?
• Jak unikamy wtórnej wiktymizacji?

Dziecko ma mieć przyszłość większą niż sprawa

Ekstremistyczna grupa próbuje zawęzić tożsamość dziecka do jednej roli: bojownika, męczennika, obrońcy, córki, zdrajcy albo wroga. System może nieświadomie zrobić to samo, nazywając je wyłącznie „zradykalizowanym”, „powracającym” lub „zagrożeniem”.

Deradykalizacja rozwojowa rozszerza możliwe role. Dziecko może być:

• uczniem;
• przyjacielem;
• sportowcem;
• artystą;
• rodzeństwem;
• pracownikiem;
• osobą wierzącą lub niewierzącą;
• obywatelem;
• kimś, kto naprawia szkodę;
• kimś, kto prosi o pomoc.

Nie oznacza to naiwności wobec czynu. Konkretna groźba wymaga ochrony, a przemoc odpowiedzialności. Odpowiedź jest jednak projektowana tak, aby za pięć i dziesięć lat młody człowiek miał więcej zdolności, relacji i legalnych dróg niż w chwili interwencji.

Najważniejszą różnicą wobec programu dla dorosłych nie jest łagodniejszy język. Jest nią podporządkowanie całej architektury rozwojowi: sposobu pytania, długości spotkania, udziału opiekuna, szkoły, prywatności, sankcji, mierników i przejścia do kolejnego etapu.

Dziecko nie powinno zostać bezkarne tylko dlatego, że zostało wykorzystane. Nie powinno też utracić ochrony tylko dlatego, że wyrządziło szkodę. Umiejętność utrzymania obu prawd jest podstawowym testem jakości systemu.

Źródła