Jak adaptować program do różnych ideologii

Najważniejsze wnioski

• Program nie powinien być ani całkowicie „ślepy na ideologię”, ani zbudowany wyłącznie wokół etykiety ruchu.
• Najbardziej użyteczna architektura ma wspólny rdzeń oraz warstwy dostosowane do treści ideologii, struktury grupy, roli uczestnika, drogi wyjścia i kontekstu prawnego.
• Wspólny rdzeń może obejmować bezpieczeństwo, relację roboczą, ocenę, pracę z przemocą, zdrowie, rodzinę, sieć, potrzeby społeczne, umiejętności i plan utrzymania zmiany.
• Wspólna metoda nie oznacza, że ideologie są moralnie, politycznie, prawnie albo historycznie równoważne.
• Nie należy porównywać wyłącznie doktryn. Na wyjście wpływa to, czy osoba opuszcza tajną organizację, legalne środowisko polityczne, internetową subkulturę, rodzinę, społeczność religijną czy ruch zakorzeniony w konflikcie terytorialnym.
• Etykieta „dżihadysta”, „skrajny prawicowiec”, „etnonacjonalista” albo „antyrządowy” nadal jest zbyt szeroka, aby automatycznie wybrać moduł.
• Adaptacja zaczyna się od formulacji: co utrzymuje przemoc u tej osoby i jaka zmiana ma przerwać mechanizm.
• Wiedza religijna lub polityczna jest kompetencją wspierającą, nie substytutem relacji, oceny zagrożenia, psychoterapii ani pomocy społecznej.
• Teolog nie powinien leczyć traumy, psycholog rozstrzygać doktryny, a mentor samodzielnie oceniać bezpośredniego zagrożenia.
• Praca z ideologią nie musi prowadzić do światopoglądowej umiarkowaności. Minimalnym celem bezpieczeństwa może być trwałe odrzucenie przemocy i odpowiedzialności zbiorowej.
• Wyjście z grupy i zmiana poglądów mogą zachodzić w różnej kolejności. Nie należy blokować bezpiecznego odejścia do czasu pełnej deradykalizacji.
• U części osób rozczarowanie praktyką grupy, konflikty z liderami, wypalenie i codzienność częściej otwierają drogę wyjścia niż wcześniejsza zmiana doktrynalna.
• Dżihadystyczna narracja może wymagać pracy z autorytetem religijnym, takfirem, powinnością, ummą i legitymizacją przemocy — bez przedstawiania islamu jako problemu.
• Skrajna prawica może wymagać pracy z rasą, narodem, męskością, statusem, subkulturą, teorią „wymiany”, siecią legalnych i nielegalnych środowisk oraz zagrożeniem ze strony dawnych towarzyszy.
• Etnonacjonalizm trzeba osadzić w rzeczywistym konflikcie, pamięci zbiorowej, więzi terytorialnej, relacji ze społecznością i ewentualnym procesie pokojowym. Indywidualna terapia nie rozwiąże sporu politycznego.
• W środowiskach antyrządowych sama państwowa afiliacja programu może potwierdzać narrację o prześladowaniu. Legitymizacja, procedura i dobór pośrednika są częścią interwencji.
• Ideologie mieszane wymagają adaptacji według funkcji, a nie wyboru jednej „prawdziwej” szuflady.
• Płeć, wiek, więzienie, migracja, trauma, niepełnosprawność i rola w grupie mogą wymagać większej adaptacji niż sama ideologia.
• Każda modyfikacja powinna mieć pisemne uzasadnienie, mechanizm, kompetencję wykonawcy, miernik wyniku i kryterium rezygnacji.
• Lokalna adaptacja bez ochrony rdzenia może zamienić program w przypadkowy zestaw usług. Sztywna wierność podręcznikowi może z kolei ignorować osobę.
• Skuteczność modułu w jednej populacji nie dowodzi skuteczności w innej. Przenosić można mechanizm pod warunkami, nie markę programu.

Problem dwóch skrajności

Program całkowicie uniwersalny

Zakłada, że wszystkie formy przemocy ideologicznej wynikają z tych samych:

• potrzeb;
• zniekształceń;
• relacji;
• deficytów;
• etapów.

Zaletą jest spójność. Wadą — pominięcie:

• treści uzasadnienia;
• konkretnego wroga;
• autorytetu;
• symboli;
• historii;
• sposobu organizacji;
• kosztu odejścia.

Praca nad „myśleniem czarno-białym” będzie zbyt ogólna, jeśli osoba uważa, że konkretny nakaz religijny zobowiązuje ją do zabicia apostaty albo że państwo nie ma wobec niej jurysdykcji.

Osobny program dla każdej etykiety

Zakłada, że każdy uczestnik danego ruchu:

• wszedł z tych samych powodów;
• pełnił podobną rolę;
• wierzy w tę samą doktrynę;
• potrzebuje tego samego rozmówcy;
• wychodzi tą samą drogą.

Powstaje „pakiet dla dżihadysty” lub „pakiet dla neonazisty”, który może:

• stereotypizować;
• uczyć uczestnika doktryny, której nie znał;
• pomijać zdrowie i przemoc domową;
• utrwalać tożsamość;
• nie pasować do ideologii mieszanej;
• mylić przynależność z mechanizmem.

Rozwiązanie: rdzeń i warstwy

Rdzeń

To elementy potrzebne w większości przypadków, choć ich intensywność się różni:

1. bezpieczeństwo i legalne warunki;
2. indywidualna ocena;
3. relacja i motywacja;
4. odpowiedzialność za przemoc;
5. zdrowie i regulacja;
6. relacje, rodzina i sieć;
7. tożsamość i status;
8. potrzeby społeczne;
9. umiejętności życia bez przemocy;
10. przygotowanie odejścia;
11. reintegracja;
12. utrzymanie zmiany i ewaluacja.

Warstwy

Nakłada się je według:

• treści ideologii;
• mechanizmu legitymizacji;
• rodzaju grupy;
• roli;
• medium;
• etapu prawnego;
• wieku i płci;
• kultury i języka;
• konfliktu;
• ryzyka odwetu;
• zasobów lokalnych.

Moduł nie zawsze jest kursem

Warstwa może oznaczać:

• innego praktyka;
• dodatkowe pytania;
• bezpieczniejsze miejsce;
• zmianę języka;
• udział rodziny;
• eksperta;
• kontakt religijny;
• plan ochrony;
• odmienny wskaźnik wyniku;
• inną kolejność.

Nie każda adaptacja wymaga tworzenia podręcznika od początku.

Co wiemy o wychodzeniu

Systematyczny przegląd Windischa i współautorów pokazał, że badania nad wyjściem z organizacji ideologicznych i przemocowych są młode, rozproszone i korzystają także z wiedzy o gangach, kultach, ruchach społecznych oraz zwykłych rolach.¹

Analiza 87 autobiograficznych relacji przeprowadzona przez Mary Beth Altier i współautorów wykazała częste znaczenie czynników wypychających z grupy: rozczarowania strategią lub działaniami, konfliktu z liderami i członkami, niezadowolenia z codziennych zadań oraz wypalenia. Zmiana ideologii nie była typowym warunkiem poprzedzającym odejście.²

Ograniczenia są ważne:

• autobiografie są selektywne;
• osoba zna finał własnej historii;
• publiczna narracja może służyć reputacji;
• dostępni byli ci, którzy przeżyli i opowiedzieli;
• ruchy różnią się;
• odejście nie jest równoznaczne z trwałym brakiem przemocy.

Wniosek praktyczny

Nie należy mówić:

Najpierw udowodnij, że przestałeś wierzyć, potem pomożemy ci odejść.

Bezpieczniej:

Wykorzystajmy istniejące rozczarowanie, aby ograniczyć kontakt i zbudować życie; równolegle sprawdzimy przekonania, które nadal uzasadniają przemoc.

Rdzeń 1: bezpieczeństwo

Niezależnie od ideologii trzeba ustalić:

• scenariusz szkody;
• cel;
• dostęp;
• zdolność;
• zamiar;
• przygotowanie;
• kontakty;
• przemoc domową;
• samobójstwo;
• warunki prawne.

Adaptacja

Inne mogą być:

• typowe cele;
• symboliczne daty;
• kanały;
• broń;
• procedury grupy;
• sposoby ukrycia;
• znaczenie komunikatu.

Ekspert ideologiczny pomaga interpretować, lecz nie może zastąpić dowodów. Symbol może być deklaracją, prowokacją, tatuażem z przeszłości albo częścią planu.

Rdzeń 2: relacja robocza

Wspólne są:

• jasne role;
• granice poufności;
• przewidywalność;
• szacunek bez aprobaty;
• cele uczestnika;
• odpowiedzialność;
• reagowanie na zerwanie.

Adaptacja legitymizacji

Uczestnik może odrzucać praktyka jako:

• niewiernego;
• funkcjonariusza okupanta;
• przedstawiciela „systemu”;
• członka wrogiej grupy;
• osobę bez doświadczenia;
• kobietę;
• zdrajcę.

Nie zawsze rozwiązaniem jest dopasowanie tożsamości. Praktyk tej samej religii może zostać uznany za apostatę, były członek za sprzedawcę, a urzędnik lokalny za bardziej zagrażającego niż zewnętrzny.

Wybór powinien uwzględniać:

• kompetencję;
• bezpieczeństwo;
• preferencję;
• funkcję;
• ryzyko manipulacji;
• superwizję;
• możliwość zespołu dwóch osób.

Rdzeń 3: motywacja

Wspólne narzędzia mogą obejmować:

• bilans uczestnictwa;
• ambiwalencję;
• wartości;
• cele;
• rozbieżność;
• małe kroki;
• rozpoznanie kosztu.

Różne punkty wejścia

U dżihadysty otwarciem może być sprzeczność między obiecaną sprawiedliwością a krzywdą muzułmanów przez grupę.

U skrajnego prawicowca:

• zdrada lidera;
• przemoc wobec dzieci;
• instrumentalne traktowanie kobiet;
• przestępczość;
• wyzysk finansowy.

U etnonacjonalisty:

• zmiana strategii ruchu;
• koszt dla własnej społeczności;
• proces pokojowy;
• zmęczenie.

U osoby antyrządowej:

• koszt prawny;
• utrata gospodarstwa;
• krzywda rodziny;
• nieskuteczność kolejnych pseudoprawnych działań.

Nie chodzi o manipulacyjne wykorzystanie słabości, lecz o rozwinięcie realnej ambiwalencji.

Rdzeń 4: odpowiedzialność i przemoc

Wspólne pytania:

• co zrobiłeś;
• kto został skrzywdzony;
• jak uzasadniłeś czyn;
• jakie były alternatywy;
• co zrobisz przy podobnym wyzwalaczu;
• jak naprawisz możliwy zakres szkody.

Warstwa ideologiczna

Ideologia może:

• wyłączyć ofiarę z kręgu moralnego;
• przypisać zbiorową winę;
• uznać cel za zdrajcę;
• nadać zabójstwu status obowiązku;
• zmienić przemoc w obronę;
• wyprzeć odpowiedzialność rozkazem.

Praca powinna połączyć konkretne uzasadnienie z konkretnym czynem.

Nie fałszywa symetria

To, że podobna technika służy pracy z odczłowieczeniem u dwóch uczestników, nie znaczy, że:

• ich ruchy mają tę samą historię;
• roszczenia są równie prawdziwe;
• skala przemocy jest równa;
• państwo reagowało identycznie;
• członkowie społeczności ponoszą zbiorową odpowiedzialność.

Porównuje się mechanizm psychologiczny lub organizacyjny, nie ustanawia politycznej równości.

Rdzeń 5: zdrowie i regulacja

Wspólne obszary:

• trauma;
• depresja;
• lęk;
• psychoza;
• substancje;
• sen;
• wstyd;
• złość;
• impulsywność;
• żałoba.

Adaptacja

Znaczenie objawu zależy od kontekstu. Nocne czuwanie może być:

• praktyką religijną;
• nawykiem operacyjnym;
• objawem manii;
• lękiem;
• pracą zmianową.

Klinicysta potrzebuje kulturowej pokory i informacji o zachowaniu. Ekspert kulturowy nie może automatycznie „normalizować” objawu ani patologizować praktyki.

Rdzeń 6: sieć i relacje

Mapa obejmuje:

• ludzi;
• kanały;
• instytucje;
• rodziny;
• cele;
• autorytety;
• funkcje.

Struktura hierarchiczna

Odejście może wymagać:

• zerwania rozkazu;
• ochrony przed organizacją;
• zmiany miejsca;
• informacji o strukturze;
• utraty rangi.

Luźna sieć

Nie ma jednej rezygnacji. Osoba może przestać działać, ale nadal:

• konsumować treści;
• finansować;
• utrzymywać przyjaźnie;
• uczestniczyć w legalnych wydarzeniach;
• nadawać status innym.

Rodzina jako grupa

W części środowisk ideologia przechodzi przez:

• małżeństwo;
• rodzica;
• rodzeństwo;
• biznes;
• miejsce kultu;
• pamięć konfliktu.

Zakaz kontaktu może oznaczać utratę całego życia. Potrzebna jest selektywna mapa, nie automatyczne odcięcie wszystkich.

Rdzeń 7: potrzeby społeczne

Wspólne:

• mieszkanie;
• dochód;
• edukacja;
• dokumenty;
• zdrowie;
• opieka;
• transport;
• aktywność;

Kate Barrelle proponuje model prointegracyjny obejmujący relacje społeczne, radzenie sobie, tożsamość, ideologię i orientację na działanie. Powstał na podstawie rozmów z byłymi ekstremistami z różnych środowisk i jest użyteczną mapą domen, nie uniwersalnie zwalidowaną skalą.³

Funkcja, nie przedmiot

Praca może dawać:

• pieniądze;
• rytm;
• status;
• relację;
• kompetencję.

Uczestnik potrzebujący głównie moralnej misji może uznać przypadkowe zatrudnienie za puste. Nie znaczy to, że praca jest zbędna. Trzeba zbudować także legalną odpowiedzialność i sens.

Rdzeń 8: tożsamość

Wspólne pytania:

• Kim jestem poza grupą?
• Co nadal uważam za ważne?
• Jak zachować godność?
• Kto może uznać zmianę?
• Jak opowiedzieć przeszłość?
• Co robię z winą?

Nie żądać wymazania

Etniczność, religia, patriotyzm, troska o środowisko albo krytyka państwa nie są same w sobie celami deradykalizacji. Program powinien rozdzielić:

• tożsamość;
• roszczenie polityczne;
• metodę;
• odpowiedzialność zbiorową;
• konkretną przemoc.

Uczestnik może pozostać:

• głęboko religijny;
• nacjonalistyczny;
• separatystyczny;
• antyestablishmentowy;
• radykalnie ekologiczny

i odrzucić terroryzm.

Warstwa: środowiska dżihadystyczne

Nie mylić islamu z dżihadyzmem

Większość muzułmanów nie popiera przemocy dżihadystycznej. Praktyka religijna nie jest wskaźnikiem sama w sobie. Program nie może wymagać sekularyzacji jako dowodu zmiany.

Możliwe treści do oceny

• takfir;
• lojalność i odcięcie;
• obowiązek walki;
• autorytet;
• państwo i prawo;
• męczeństwo;
• odpowiedzialność cywilów;
• apokaliptyka;
• hidżra;
• więzienna próba wiary.

Nie każdy uczestnik zna te pojęcia lub przyjmuje je tak samo.

Rozmówca religijny

Powinien mieć:

• uznaną wiedzę;
• umiejętność pracy indywidualnej;
• znajomość argumentacji ruchu;
• granice;
• szacunek do zdrowia psychicznego;
• superwizję;
• jasną rolę wobec instytucji.

Nie wystarczy być imamem. Autorytet lokalny może nie znać doktryny grupy, pracy z przemocą albo więzienia.

Możliwe zadania

• odtworzenie źródła przekonania;
• analiza autorytetu;
• rozróżnienie tekstu, interpretacji i rozkazu;
• odpowiedzialność za wybór;
• granice takfiru;
• ochrona życia;
• dopuszczalne formy działania;
• relacja z różnicą.

Rodzina i społeczność

Program nie powinien:

• stygmatyzować meczetu;
• wymagać od rodziny szpiegowania;
• uznawać religijnego odrodzenia za pogorszenie;
• ujawniać uczestnika bez potrzeby.

Może korzystać z:

• bezpiecznej wspólnoty;
• autorytetu;
• rodziny;
• pracy charytatywnej;
• normalnej praktyki religijnej.

Specyficzne ryzyka wyjścia

• oskarżenie o apostazję;
• odwet;
• utrata małżeństwa;
• utrata całej sieci;
• wstyd;
• postępowanie karne;
• brak dokumentów po powrocie;
• trauma wojny.

Warstwa: skrajna prawica

To nie jedna doktryna. Może obejmować:

• neonazizm;
• supremację białych;
• etnonacjonalizm większościowy;
• akceleracjonizm;
• antysemityzm;
• antyimigracyjne konspiracje;
• przemoc anty-LGBT;
• mizoginię;
• subkultury stadionowe;
• bojówki.

Rola subkultury

Grupa może dawać:

• styl;
• muzykę;
• tatuaż;
• ochronę;
• przemoc;
• alkohol;
• biznes;
• braterstwo;
• partnerkę lub partnera;
• lokalny status.

Sama debata o statystykach migracyjnych nie zastąpi mieszkania, usunięcia tatuażu, bezpieczeństwa i nowej grupy.

Główne treści

• hierarchia ludzi;
• biologizacja;
• „wielka wymiana”;
• zdrada elit;
• obrona kobiet;
• czystość;
• antysemicki spisek;
• przemoc jako odrodzenie;
• demokracja jako dekadencja.

Legalna krawędź

Uczestnik może poruszać się między:

• partią;
• stowarzyszeniem;
• demonstracją;
• kanałem;
• przestępczą grupą;
• terrorystyczną komórką.

Program musi respektować legalną aktywność, a zarazem badać:

• przemoc;
• finansowanie;
• logistykę;
• groźby;
• przejście między warstwami;
• pozorną rezygnację.

Wyjście

Może wymagać:

• ochrony przed dawnymi towarzyszami;
• usunięcia tatuażu;
• zmiany miejsca;
• leczenia przemocy;
• trzeźwości;
• pracy z męskością;
• odbudowy relacji;
• rozliczenia przestępstw.

Programy wyjściowe dla skrajnej prawicy często korzystają z byłych członków. Ich doświadczenie może otwierać rozmowę, ale były członek potrzebuje selekcji, szkolenia, granic i superwizji.

Warstwa: ruchy etnonacjonalistyczne i separatystyczne

Konflikt jest realny

Uczestnik może odnosić się do:

• represji;
• dyskryminacji;
• spornej granicy;
• ofiar;
• języka;
• autonomii;
• pamięci rodzinnej;
• działań państwa.

Program nie powinien twierdzić, że cały konflikt jest błędem poznawczym. Powinien pracować nad wyborem przemocy, odpowiedzialnością i rolą osoby.

Społeczność

Grupa może być zakorzeniona w:

• dzielnicy;
• rodzinie;
• organizacji kombatanckiej;
• partii;
• kulturze;
• więzieniu;
• diasporze.

Odejście nie musi oznaczać opuszczenia społeczności ani rezygnacji z postulatu politycznego.

Proces pokojowy

Indywidualna sytuacja zależy od:

• zawieszenia broni;
• amnestii;
• demobilizacji;
• stanowiska liderów;
• statusu więźniów;
• uznania ofiar;
• rozłamu.

Osoba, która rezygnuje z przemocy, może nadal być traktowana jako bohater przez jednych i sprawca przez drugich. Program potrzebuje wiedzy o konflikcie i nie może obiecać pojednania.

Kolektywne i indywidualne odejście

W książce porównawczej pod redakcją Tore Bjørgo i Johna Horgana rozróżnia się proces indywidualny od decyzji całej organizacji o porzuceniu terroryzmu; poziomy mogą się wspierać, ale nie są tym samym.⁴

Po układzie politycznym część osób:

• zaakceptuje zmianę;
• zachowa broń;
• przejdzie do odłamu;
• utraci rolę;
• poczuje zdradę.

Program indywidualny musi uwzględnić dynamikę całego ruchu.

Moduły

• historia bez wyłącznej pamięci;
• uznanie krzywdy własnej i cudzej;
• działanie polityczne;
• odpowiedzialność za rozkaz;
• przejście z roli bojownika;
• relacja z ofiarami bez wymuszania;
• życie w mieszanej społeczności.

Warstwa: środowiska antyrządowe

Obejmują różne nurty:

• suwerenistyczne pseudoprawo;
• milicje;
• skrajny libertarianizm;
• konspiracje o państwie;
• opór podatkowy;
• antysystemową przemoc;
• apokaliptyczne przygotowanie.

Nie każda krytyka rządu ani odmowa zaufania jest ekstremizmem.

Legitymizacja

Uczestnik może uważać, że:

• sąd jest korporacją;
• prawo go nie obejmuje;
• dokument ma magiczny skutek;
• urzędnik jest zdrajcą;
• policja wykonuje okupację;
• podatek jest wojną.

Program prowadzony przez państwo wchodzi bezpośrednio w obszar nieufności.

Nie debatować wyłącznie o paragrafach

Pseudoprawne przekonanie może pełnić funkcję:

• odzyskania kontroli;
• odwleczenia egzekucji;
• statusu eksperta;
• wspólnoty;
• ochrony przed wstydem;
• uzasadnienia oporu.

Samo pokazanie wyroku może nie zmienić funkcji.

Praktyczne otwarcia

• realna pomoc prawna;
• uporządkowanie długu;
• przewidywalna procedura;
• szacunek;
• niezależny pośrednik;
• odróżnienie legalnej skargi od groźby;
• ochrona rodziny;
• ograniczenie dostępu do broni przy konkretnym ryzyku.

Standoff

Konflikt o nieruchomość, podatek lub opiekę może eskalować, gdy osoba:

• fortyfikuje;
• gromadzi broń;
• publikuje wezwanie;
• odmawia kontaktu;
• interpretuje każdą czynność jako atak;
• włącza dzieci.

Threat management i negocjacja bezpieczeństwa mogą mieć pierwszeństwo przed długoterminową deradykalizacją.

Warstwa: ideologie mieszane

Nie należy wybierać jednej etykiety tylko po to, aby otworzyć podręcznik.

Mapa funkcji

Element	Możliwa funkcja	Potrzebna odpowiedź
narracja o „wymianie”	zbiorowy wróg	praca nad dowodem, odpowiedzialnością i kontaktem
kult męczeństwa	śmierć jako status	ocena samobójstwa, sens, teologia
mizoginia	wyjaśnienie odrzucenia	zgoda, relacje, przemoc domowa
akceleracjonizm	chaos jako rozwiązanie	konsekwencje, alternatywne działanie, bezpieczeństwo
kult masowego zabójcy	skrypt i sława	droga do przemocy, publiczność, dostęp

Tabela nie jest algorytmem. Pokazuje, że jeden przypadek może wymagać kilku kompetencji.

Rdzeń chroni przed chaosem

Nawet przy zmiennych treściach nadal bada się:

• zachowanie;
• krzywdę;
• cel;
• dostęp;
• relacje;
• zdrowie;
• status;
• potrzeby;
• plan utrzymania.

Adaptacja do roli

Ta sama ideologia inaczej działa u:

• lidera;
• bojownika;
• propagandysty;
• finansisty;
• technika;
• partnera;
• dziecka;
• więźnia;
• sympatyka;
• osoby odchodzącej.

Lider

Może stracić:

• status;
• dochód;
• władzę;
• ochronę;
• znaczenie.

Potrzebuje pracy nad odpowiedzialnością, wpływem i życiem bez dominacji. Nie należy automatycznie używać go jako mentora.

Propagandysta

Może nie stosować przemocy fizycznej, ale:

• rekrutować;
• wybierać cele;
• odczłowieczać;
• instruować;
• nadawać znaczenie czynom.

Program obejmuje szkody komunikacyjne, odpowiedzialność cyfrową i przerwanie sieci.

Osoba peryferyjna

Może mieć słabą wiedzę ideologiczną, ale silną więź. Doktrynalny kurs będzie mniej ważny niż:

• grupa;
• codzienność;
• status;
• przestępczość;
• alternatywa.

Adaptacja do etapu

Przed formalnym odejściem

Priorytety:

• bezpieczeństwo;
• ambiwalencja;
• plan;
• poufność;
• ochrona;
• funkcje do zastąpienia.

Tuż po odejściu

• mieszkanie;
• dokumenty;
• zagrożenie;
• żałoba;
• kontakt;
• zdrowie;
• rytm;
• ochrona rodziny.

Długoterminowo

• tożsamość;
• odpowiedzialność;
• relacje;
• działanie polityczne;
• trwałe radzenie sobie;
• zapobieganie powrotowi;
• sens.

Ta sama treść podana w złej kolejności może nie działać. Debata doktrynalna jest mało użyteczna, gdy osoba nie ma gdzie spać albo jest ścigana przez grupę.

Adaptacja do miejsca wykonania

Więzienie

UNODC zaleca indywidualne, wielodyscyplinarne zarządzanie więźniami związanymi z ekstremizmem oraz łączenie oddziaływań w zakładzie z przygotowaniem do reintegracji.⁹ Nie wynika z tego, że każdy osadzony potrzebuje tego samego programu ideologicznego.

Środowisko więzienne zmienia znaczenie uczestnictwa, wypowiedzi, relacji, praktyki religijnej, podporządkowania, nagrody i odmowy.

Udział może służyć:

• rzeczywistej zmianie;
• uzyskaniu korzyści;
• przerwaniu izolacji;
• rozpoznaniu personelu;
• budowaniu reputacji;
• spełnieniu oczekiwań komisji.

Odmowa może wynikać z:

• trwałego poparcia przemocy;
• lęku przed współwięźniami;
• braku zaufania;
• złego terminu;
• sporu prawnego;
• nieadekwatnego programu;
• obawy, że szczerość pogorszy sytuację.

Specyficzne adaptacje więzienne

• bezpieczny dobór grupy;
• ocena zagrożenia od innych osadzonych;
• ochrona poufności w realiach zakładu;
• koordynacja z bezpieczeństwem bez zamiany sesji w przesłuchanie;
• możliwość pracy indywidualnej;
• właściwy dostęp religijny;
• dokumentowanie zachowania poza sesją;
• plan przeniesienia;
• ciągłość po zwolnieniu.

Moduł o legalnej aktywności politycznej będzie abstrakcyjny, jeżeli uczestnik nie może przećwiczyć żadnej realnej roli. Można jednak pracować nad konfliktem, odpowiedzialnością, współpracą, przyjęciem odmowy, użyciem procedury skargowej, edukacją i relacją rodzinną.

Środowisko otwarte

Wytyczne OBWE dla programów pozawięziennych podkreślają koordynację, udział podmiotów niepaństwowych, indywidualizację i reintegrację zgodną z prawami.⁸

Tu większe znaczenie mają:

• rzeczywisty kontakt z dawną siecią;
• praca;
• mieszkanie;
• rodzina;
• internet;
• ofiary;
• wspólnota;
• wykonanie warunków prawnych.

Program może obserwować zmianę w naturalnych sytuacjach, ale ma mniej kontroli nad frekwencją i środowiskiem.

Program dobrowolny

Adaptacja powinna wzmacniać:

• czytelną ofertę;
• niski próg pierwszego kontaktu;
• możliwość konsultacji bez natychmiastowej etykiety;
• jasne wyjątki od poufności;
• bezpieczne odejście;
• praktyczną pomoc.

Nie może obiecywać bezkarności ani całkowitej tajemnicy.

Program nakazany

Potrzebuje:

• wyraźnego rozdzielenia obowiązku od zgody na poszczególne usługi;
• informacji, co trafia do sądu lub probacji;
• procedury odmowy;
• celu niezależnego od samej frekwencji;
• sposobu oceny postępu bez wymuszania wyznania wiary.

„Ukończył moduł” nie jest dowodem zmiany, a krytyka programu nie jest automatycznie dowodem ryzyka.

Przejście między miejscami

Najczęściej gubi się:

• formulacja;
• relacja;
• leki;
• informacja o wyzwalaczach;
• moduł ideologiczny;
• cel uczestnika;
• miara postępu.

Przekazanie powinno wskazać, co było rdzeniem, jakie warstwy zastosowano, z jakiej hipotezy, co zaobserwowano, czego nie sprawdzono, co należy kontynuować i co trzeba od nowa ocenić.

Adaptacja kulturowa i językowa

Nie tłumaczenie słowo w słowo

Należy sprawdzić:

• czy pojęcie ma lokalny odpowiednik;
• czy przykład jest rozpoznawalny;
• czy obraz nie stygmatyzuje;
• czy ćwiczenie pasuje do sposobu uczenia;
• czy tłumacz zna terminologię;
• czy metafora nie zmienia znaczenia;
• czy narzędzie oceny było badane w populacji.

Kultura nie wyjaśnia osoby

Stwierdzenie:

W tej kulturze mężczyźni nie mówią o emocjach

jest stereotypem. Lepsze pytanie:

Jak w twojej rodzinie okazywano lęk i proszono o pomoc?

Tłumacz

Powinien:

• znać cel spotkania;
• zachować granice;
• tłumaczyć pierwszą osobą;
• sygnalizować nieprzekładalność;
• nie poprawiać doktryny;
• mieć wsparcie po trudnych treściach;
• nie należeć do konfliktowej sieci.

Kto adaptuje

Zespół projektowy

Powinien łączyć:

• praktykę;
• ocenę;
• zdrowie;
• wiedzę ideologiczną;
• prawa;
• ewaluację;
• lokalną społeczność;
• perspektywę byłych uczestników;
• perspektywę ofiar.

Żadna grupa nie powinna samodzielnie projektować całości.

Były członek

Może:

• rozpoznawać język;
• modelować wyjście;
• rozumieć koszt;
• uzyskać dostęp.

Ryzyka:

• narzucanie własnej historii;
• status;
• nierozliczona przeszłość;
• zależność od roli „byłego”;
• granice;
• powrót do środowiska;
• konflikt interesów.

Lider religijny lub polityczny

Może dostarczać legitymizacji, lecz wymaga:

• kompetencji;
• jawnej roli;
• niezależności;
• ochrony;
• braku poparcia dla przemocy;
• zdolności pracy z różnicą.

Matryca kompetencji

Adaptacja nie polega na znalezieniu jednej „idealnej osoby”. Polega na przypisaniu zadań ludziom, którzy mają odpowiednią wiedzę i granice.

Zadanie	Kompetencja główna	Czego ta rola nie zastępuje
ocena bezpośredniego zagrożenia	wyszkolony zespół threat assessment	sądu i diagnozy klinicznej
formulacja przypadku	interdyscyplinarne case management	dochodzenia
diagnoza i leczenie	właściwy klinicysta	analizy wywiadowczej
treść religijna	kompetentny doradca religijny	psychoterapii
ideologia polityczna	badacz lub praktyk znający środowisko	decyzji prawnej
przemoc domowa	specjalistyczna usługa	ogólnego mentoringu
reintegracja	pomoc społeczna, probacja, partnerzy lokalni	oceny dowodów
ochrona dziecka	ustawowo właściwa służba	interesu rodzica
ewaluacja	osoba z kompetencją metodologiczną	zarządzania przypadkiem

Minimalna wiedza wspólna

Każdy praktyk powinien rozumieć:

• różnicę między przekonaniem a przemocą;
• granice własnej roli;
• poufność;
• sposób zgłaszania alarmu;
• podstawy traumy;
• stygmat;
• dynamiczną naturę ryzyka;
• dokumentowanie;
• wpływ uprzedzeń.

Wiedza specjalistyczna

Nie każdy musi znać język źródłowy, całą historię ruchu, teologię, subkulturowe kody, pseudoprawo i każdy szczegół konfliktu. Zespół musi jednak wiedzieć, kiedy taka wiedza jest potrzebna i skąd bezpiecznie ją pozyskać.

Test kompetencji eksperta

• Na jakiej podstawie twierdzi, że zna środowisko?
• Czy rozróżnia opis od oceny?
• Czy zna warianty wewnętrzne?
• Czy umie powiedzieć „nie wiem”?
• Czy ma konflikt interesów?
• Czy podlega superwizji?
• Czy jego opinia może zostać zweryfikowana?
• Czy zna skutki własnej rekomendacji?

Rozpoznawalność medialna nie jest kwalifikacją kliniczną ani operacyjną.

Granice prawne i etyczne adaptacji

Nie adaptować celu do uprzedzenia

Program nie może mieć ukrytego celu porzucenia religii, przyjęcia partii rządzącej, rezygnacji z legalnego separatyzmu, porzucenia krytyki policji, asymilacji kulturowej albo wymuszonego patriotyzmu.

Może wymagać:

• braku przemocy;
• respektowania warunków;
• odpowiedzialności;
• ochrony innych;
• zgodnego z prawem zachowania.

Wolność ekspresji

Treść może być obraźliwa i legalna. Program powinien rozdzielać:

• opinię;
• pochwałę przemocy;
• groźbę;
• nękanie;
• podżeganie;
• przygotowanie

zgodnie z prawem właściwej jurysdykcji. Praktyk nie powinien tworzyć własnego kodeksu karnego.

Równe traktowanie

Adaptacja do konkretnej ideologii nie usprawiedliwia:

• niższego progu dowodowego;
• gorszego dostępu do pomocy;
• zbiorowej odpowiedzialności;
• publikowania danych;
• odmowy skargi;
• nierównej ochrony ofiar.

Jeżeli ten sam rodzaj zachowania jest inaczej interpretowany zależnie od religii lub pochodzenia, zespół powinien przeprowadzić kontrolę uprzedzenia.

Dane o przekonaniach

Informacje o religii i poglądach są wrażliwe. Należy ustalić:

• cel zebrania;
• zakres;
• dostęp;
• czas przechowania;
• możliwość korekty;
• zakaz wtórnego użycia bez podstawy.

Nie ma potrzeby kopiowania całej historii duchowej do każdej instytucji.

Uczestnik jako materiał szkoleniowy

Nietypowy przypadek może wzbudzać zainteresowanie wielu zespołów. Każda dodatkowa obserwacja, prezentacja lub publikacja wymaga podstawy, minimalizacji, anonimizacji, oceny ryzyka identyfikacji oraz ochrony dziecka i rodziny. Cel szkoleniowy nie daje automatycznego prawa do szczegółów.

Protokół adaptacji

Każda modyfikacja powinna przejść siedem kroków.

1. Problem

Co w standardowym programie nie odpowiada przypadkowi?

Uczestnik odrzuca ćwiczenie o zaufaniu do instytucji, ponieważ założeniem jego ideologii jest brak legalności państwa.

2. Mechanizm

Co utrzymuje problem?

Nieufność ma część opartą na doświadczeniu proceduralnym i część pseudoprawną; publiczne podporządkowanie grozi utratą statusu.

3. Zmiana

Co ma się zmienić?

Uczestnik rozróżni legalne kwestionowanie decyzji od groźby, skorzysta z rzeczywistej procedury i zrezygnuje z konfrontacji zbrojnej.

4. Modyfikacja

• niezależny prawnik;
• praca na autentycznej decyzji;
• spotkanie bez symbolicznego upokorzenia;
• plan bezpieczeństwa;
• ćwiczenie odmowy zgodnej z prawem.

5. Kompetencja

Kto prowadzi i czego nie robi?

Prawnik wyjaśnia procedurę, mentor pracuje nad statusem, a zespół bezpieczeństwa zarządza dostępem. Żaden nie obiecuje wyniku sądu.

6. Pomiar

• brak groźby;
• złożenie środka prawnego;
• respektowanie terminu;
• zmniejszenie dostępu;
• zdolność opisania alternatywy.

7. Przegląd

Kiedy modyfikację zakończyć, rozszerzyć albo odrzucić?

Wierność modelowi

Elementy niepodlegające dowolnej zmianie

• prawa;
• bezpieczeństwo;
• indywidualna ocena;
• jasne role;
• odpowiedzialność;
• ochrona dzieci i ofiar;
• dokumentowanie;
• przegląd;
• mechanizm skargi.

Elementy elastyczne

• kolejność;
• język;
• przykład;
• wykonawca;
• format;
• miejsce;
• długość;
• udział rodziny;
• treść ideologiczna.

Adaptacja niejawna

Największym ryzykiem jest praktyk, który „robi po swojemu” bez zapisu. Nie wiadomo wtedy:

• co uczestnik otrzymał;
• dlaczego;
• czy zmiana pomogła;
• czy program nadal jest tym samym programem;
• jak uczyć innych.

Zarządzanie biblioteką modułów

Program powinien utrzymywać katalog, ale nie katalog „dla grup”. Każdy moduł ma kartę.

Karta modułu

• nazwa;
• problem;
• mechanizm;
• populacja, dla której powstał;
• przeciwwskazania;
• kompetencje;
• format;
• minimalna dawka;
• możliwe adaptacje;
• mierniki;
• znane dowody;
• znane luki;
• wersja i data.

Przykład: autorytet i przemoc

Problem: uczestnik przenosi odpowiedzialność na autorytet.

Mechanizm: rozkaz usuwa osobistą ocenę szkody.

Wariant dżihadystyczny: analiza uczonego, tekstu, fatwy, przywódcy i takfiru.

Wariant neonazistowski: analiza wodza, hierarchii rasowej, lojalności i komórki.

Wariant etnonacjonalistyczny: analiza dowództwa, dyscypliny organizacji i procesu pokojowego.

Wariant antyrządowy: analiza internetowego „sędziego”, pseudoprawnego guru i wspólnoty.

Wspólny wynik: osoba potrafi rozpoznać własną decyzję, odmówić przemocy i użyć legalnej konsultacji.

Przykład: wróg zbiorowy

Rdzeń obejmuje:

• konkret;
• heterogeniczność;
• odpowiedzialność indywidualną;
• kontakt;
• konsekwencje.

Warstwa może dotyczyć „niewiernych” lub „apostaty”, migrantów, Żydów, osób LGBT, grupy etnicznej, urzędników albo „zdrajców”. Treść jest różna, lecz celem nie jest ogólna sympatia. Celem jest wycofanie przyzwolenia na przemoc wobec człowieka ze względu na przypisaną kategorię.

Przykład: działanie polityczne

Uczestnik wybiera realny problem, a następnie:

• identyfikuje właściwą instytucję;
• odróżnia protest od przymusu;
• planuje legalny krok;
• przyjmuje brak natychmiastowego sukcesu;
• ocenia wpływ na innych.

Dla separatysty może to być stowarzyszenie językowe, dla antyrządowego — odwołanie, dla radykalnego ekologa — kampania, a dla religijnego aktywisty — pomoc społeczna. Program nie zatwierdza postulatu; uczy drogi bez przemocy.

Wycofanie modułu

Moduł należy zawiesić lub zmienić, gdy:

• wywołuje szkody;
• pogarsza frekwencję bez zamierzonego mechanizmu;
• stygmatyzuje;
• ekspert przekracza rolę;
• brak kompetencji;
• uczestnik nie ma zakładanego problemu;
• pomiar nie odpowiada działaniu;
• nowe dane podważają podstawę.

Kontrola wersji

Materiały ideologiczne starzeją się szybko. Zmieniają się symbole, platformy, liderzy, konflikty, prawo, interpretacje i strategie ukrycia. Każda wersja powinna mieć właściciela i termin przeglądu. Aktualność treści nie może zależeć od prywatnego konta jednego praktyka.

Konferencja przypadku: pytania adaptacyjne

Zespół nie powinien pytać tylko „jak idzie program?”. Potrzebuje stałej struktury.

Fakty

• Co się zmieniło od poprzedniego spotkania?
• Jakie zachowania zaobserwowano?
• Co jest źródłem?
• Co pozostaje hipotezą?

Rdzeń

• Czy zmieniło się bezpieczeństwo?
• Jak działa relacja?
• Czy potrzeby są zaopiekowane?
• Czy przemoc ma plan?
• Czy rodzina i ofiary są bezpieczne?

Warstwa

• Czy treść ideologiczna nadal pełni zakładaną funkcję?
• Czy pojawił się inny autorytet?
• Czy ekspert jest nadal potrzebny?
• Czy moduł pasuje do roli?
• Czy uczestnik przeniósł mechanizm do innej narracji?

Wdrożenie

• Co rzeczywiście dostarczono?
• Jaka była reakcja?
• Czy wystąpił skutek uboczny?
• Co kontynuować?
• Co zakończyć?
• Kto odpowiada i do kiedy?

Uczestnik przechodzący między warstwami

Adaptacja nie może utrudniać ciągłości. Jeżeli uczestnik zmienia religijną narrację na rasistowską, opuszcza grupę, ale wchodzi w przestępczość, odrzuca doktrynę, lecz zachowuje przemoc domową, przyjmuje proces pokojowy, ale wspiera odłam albo rezygnuje z pseudoprawa, lecz nadal grozi urzędnikowi, zespół zachowuje rdzeń i aktualizuje mechanizmy.

Rezydualna przemoc

Deradykalizacja ideologiczna może się udać, a osoba nadal kontrolować partnera, napadać, handlować, używać broni lub reagować agresją. Nie jest to argument, że ideologia nigdy nie miała znaczenia. Oznacza, że przemoc miała kilka źródeł i wymaga dalszego programu właściwego dla zachowania.

Rezydualna ideologia

Osoba może wyjść z przemocy i nadal:

• żywić uprzedzenia;
• popierać radykalny postulat;
• utrzymywać tożsamość;
• idealizować część grupy.

Zespół ocenia, czy przekonanie nadal uprawnia do szkody, utrzymuje operacyjny kontakt, blokuje reintegrację albo zwiększa ryzyko powrotu. Nie każde pozostałe przekonanie uzasadnia bezterminową interwencję.

Ewaluacja warstw

Przegląd badań nad case management w przeciwdziałaniu radykalizacji wskazuje na małą i zróżnicowaną bazę dowodową, problemy wdrożenia oraz brak uzgodnionych miar sukcesu.⁵ Nowszy przegląd programów trzeciorzędowych znalazł zaledwie 17 badań spełniających kryteria empirycznej ewaluacji w dużej puli publikacji i ocenił, że wnioski pozostają obciążone istotnymi ograniczeniami metodologicznymi.⁶

Nie porównywać surowych wyników

Jeżeli moduł dżihadystyczny ma więcej naruszeń niż prawicowy, przyczyną może być:

• inny próg kierowania;
• więzienie;
• dłuższy nadzór;
• większa wykrywalność;
• różny wynik;
• odmienna definicja naruszenia;
• mała próba.

Mierzyć rdzeń

• bezpieczeństwo;
• zachowanie;
• relację;
• przemoc;
• zdrowie;
• sieć;
• mieszkanie;
• pracę;
• utrzymanie.

Mierzyć warstwę

Przykładowo:

Dżihadystyczna:

• rezygnacja z takfiru jako pozwolenia na przemoc;
• zdolność korzystania z niewyłącznego autorytetu;
• odrzucenie ataku na cywilów.

Skrajnie prawicowa:

• rezygnacja z przemocy „obronnej” wobec zbiorowego wroga;
• zerwanie operacyjnych kontaktów;
• brak nękania.

Etnonacjonalistyczna:

• legalna aktywność polityczna;
• respektowanie procesu;
• brak wsparcia odłamu zbrojnego.

Antyrządowa:

• korzystanie z procedury;
• brak groźby wobec urzędnika;
• bezpieczny dostęp do broni.

To przykłady hipotez wynikowych, nie uniwersalne skale.

Efekt modyfikacji

Trzeba zapisać:

• kto otrzymał adaptację;
• z jakiego powodu;
• jaką dawkę;
• kto prowadził;
• co się zmieniło;
• jakie były skutki uboczne.

Bez tego nie wiadomo, czy wynik pochodzi z rdzenia, warstwy, relacji albo zewnętrznego zdarzenia.

Czego nie przenosić bezmyślnie

Marki

Nazwa programu z innego kraju nie przenosi:

• prawa;
• personelu;
• zaufania;
• rynku pracy;
• systemu więziennego;
• relacji religijnych;
• konfliktu.

Byłych członków

To, że byli neonaziści dobrze docierają do części neonazistów, nie dowodzi, że były bojownik każdego ruchu jest najlepszym mentorem.

Kontrnarracji

Systematyczny przegląd interwencji kontrnarracyjnych wykazał bardzo ograniczoną liczbę badań odpowiedniej jakości i brak podstaw do mocnych uogólnień o skuteczności.⁷ Atrakcyjny film nie zastąpi indywidualnej pracy ani nie dowodzi zmiany zachowania.

Oceny ryzyka

Narzędzie zbudowane głównie na jednej ideologii może:

• pomijać inne role;
• nadawać złe znaczenie symbolom;
• mieszać potrzebę z ryzykiem;
• mieć nieznaną trafność.

Adaptacja tłumaczenia bez badania właściwości nie wystarcza.

Sześć scenariuszy

Religijny uczestnik bez wiedzy doktrynalnej

Nie potrzebuje od razu rozbudowanego kursu teologii. Zespół bada:

• więź;
• status;
• zachowanie;
• źródło autorytetu;
• przemoc;
• potrzeby.

Rozmówca religijny może pomóc, jeśli konkretne przekonanie pełni funkcję.

Neonazista chce odejść, ale nie zmienił poglądów

Priorytety:

• bezpieczeństwo;
• zerwanie operacyjne;
• mieszkanie;
• tatuaż;
• praca;
• przemoc;
• nowa sieć.

Równolegle pracuje się nad odczłowieczeniem i odpowiedzialnością. Nie odmawia się ochrony do czasu pełnej zmiany.

Separatysta po porozumieniu pokojowym

Plan uwzględnia:

• status porozumienia;
• odłam;
• społeczność;
• ofiary;
• rolę polityczną;
• broń;
• utratę tożsamości bojownika.

Psychoterapia indywidualna nie zastąpi implementacji porozumienia.

Antyrządowy dłużnik fortyfikuje dom

Najpierw:

• bezpieczeństwo rodziny;
• dostęp;
• negocjacja;
• legalna pomoc;
• ochrona urzędnika.

Później:

• pseudoprawo;
• wstyd;
• status;
• relacja z instytucją;
• plan finansowy.

Uczestnik zmienia ideologie

Zespół nie zmienia całego programu przy każdym symbolu. Aktualizuje:

• funkcję;
• wroga;
• cel;
• sieć;
• przygotowanie;
• potrzebną kompetencję.

Kobieta pełniła rolę propagandową

Program nie sprowadza jej do relacji z mężczyzną. Ocenia:

• własną ideologię;
• szkody;
• sieć kobiet;
• przymus;
• umiejętności;
• rodzicielstwo;
• alternatywną tożsamość.

Checklista rdzenia

• Czy istnieje aktualna formulacja?
• Czy znamy scenariusz szkody?
• Czy role są jasne?
• Czy uczestnik ma cel?
• Czy pracujemy z konkretną przemocą?
• Czy zdrowie ma właściwego prowadzącego?
• Czy sieć jest zmapowana?
• Czy potrzeby społeczne mają plan?
• Czy chronimy ofiary i dzieci?
• Czy zmiana ma mierniki?

Checklista adaptacji ideologicznej

• Jaka treść rzeczywiście jest obecna?
• Skąd osoba ją czerpie?
• Jaką pełni funkcję?
• Jak legitymizuje przemoc?
• Kto jest uznanym autorytetem?
• Czy symbol ma kontekst?
• Czy potrzebny jest ekspert?
• Jakie są ryzyka błędnej interpretacji?
• Co pozostaje legalnym przekonaniem?
• Jaki konkretny efekt ma moduł?

Checklista struktury grupy

• Czy grupa jest hierarchiczna?
• Czy istnieje formalne członkostwo?
• Czy rodzina jest częścią sieci?
• Czy środowisko jest legalne, nielegalne czy mieszane?
• Kto może ukarać odejście?
• Jakie funkcje trzeba zastąpić?
• Czy istnieje proces zbiorowy?
• Czy osoba nadal ma status?
• Czy potrzebuje ochrony?
• Co oznacza faktyczne odejście?

Checklista jakości modyfikacji

• Jaki problem rozwiązujemy?
• Jaki mechanizm zakładamy?
• Co dokładnie zmieniamy?
• Kto ma kompetencję?
• Czego nie zmieniamy?
• Jak mierzymy?
• Jak badamy skutek uboczny?
• Kiedy przeglądamy?
• Czy zapis jest odtwarzalny?
• Czy uczestnik rozumie zmianę?

Standard dobrego programu

Dobry program nie jest neutralny wobec przemocy, ale może być pluralistyczny wobec legalnych religii i poglądów. Nie musi rozstrzygać całej historii konfliktu, aby wymagać odpowiedzialności za konkretny czyn. Nie musi uznawać wszystkich ruchów za takie same, aby korzystać ze wspólnej wiedzy o relacji, roli, sieci, wstydzie, potrzebach i wyjściu.

Rdzeń chroni jakość:

• każdy ma ocenę;
• każda przemoc ma konkretną analizę;
• każde dziecko i ofiara ochronę;
• każdy plan właściciela;
• każda zmiana miernik.

Warstwa chroni trafność:

• właściwy język;
• właściwy autorytet;
• właściwa historia;
• właściwy koszt odejścia;
• właściwy sposób reintegracji.

Najważniejsze pytanie nie brzmi:

Jaki program stosuje się do tej ideologii?

Brzmi:

Które mechanizmy są wspólne, co w tym przypadku jest rzeczywiście swoiste, jaką modyfikację z tego wyprowadzamy i po czym poznamy, że zadziałała?

Źródła